Klinik Psikolog Deniz Beren Kılıçlı

Deniz Beren Kılıçlı

Klinik Psikolog
Bournemouth University - Psikoloji (Klinik)
Doğrulanmış Uzman10+ blog yazısıPopüler Yazar (5000+ okunma)
ÇevrimiçiÇevrimiçi Görüşme
KonyaaltıYüzyüze Seans
1293Görüntülenme
Randevu Al
Yükleniyor...
Terapistin bu gün için uygun seansı yok!

Blog Yazıları

Hayatın Altüst Olmasını Beklemeden De Terapiye Gidilir mi?

Hayatın Altüst Olmasını Beklemeden De Terapiye Gidilir mi?(Ya da “İyiyim Ben Ya” Cümlesinin Altındakiler)Hayatta her şeyin idare edilebilir görünmesi, gerçekten yolunda gittiği anlamına gelir mi? Çoğu zaman dişimiz sıkılı, omuzlarımız kulaklarımıza yapışmış halde yaşamaya öyle bir alışıyoruz ki; adına "hayat" değil, adeta bir "dayanıklılık testi" diyoruz. Bir sabah uyanıp büyük bir travma yaşamamış olabilirsiniz. İşiniz duruyor, eviniz var, ilişkileriniz bir şekilde dönüyor. Ama içten içe günün sonunda pilden geriye sadece yüzde üç kalmış gibi hissediyorsunuz.İşte o anlarda kurulan o meşhur cümle dökülüyor dudaklarımızdan: “Benim terapiye gidecek kadar büyük bir sorunum yok ki.” Peki, gerçekten ölçtüğümüz şey sorunumuzun büyüklüğü mü? Yoksa kendimize tahammül etme eşiğimiz mi?IMG_0136.png 221.97 KB“Benimkisi Sorun Değil, Hayatın Olağan Akışı”İnsan, zihni ve bedeni en zor koşullara bile adapte edebilen büyüleyici bir canlı. Öyle ki;Yıllardır taşıdığınız o kronik kaygıyı “Ben zaten evhamlı biriyim” diyerek kişiliğinizin demirbaşı sanabiliyorsunuz.İlişkilerinizde hep aynı duvara çarpmayı “Kaderim böyle, kimse dört dörtlük değil” diyerek kabulleniyorsunuz.Kendinize yönelttiğiniz o acımasız eleştirileri, sizi hayatta tutan birer motivasyon kırbacı zannediyorsunuz.Bunları o kadar uzun süredir taşıyorsunuz ki, insan zihni başka türlü bir hafifliğin mümkün olabileceğini unutuyor. Terapiye gitmek için sanki hayatın otoyolunda kaza yapmayı, direksiyonun tamamen kontrolden çıkmasını beklemek gerekiyor gibi bir ezberimiz var. Oysa terapi, sadece enkaz kaldırma çalışması değildir.Aslında Ne İstemediğini Bilmek, Ne İstediğini Bilmekten Daha KıymetliTerapi odasının kapısından içeri girenlerin büyük kısmı “Çok mutsuzum” diyerek gelmez. Genellikle şöyle başlar hikayeler:"Herkesi memnun etmekten yoruldum ama 'hayır' dediğim an suçluluktan sabaha kadar uyuyamıyorum.""Başarılı oluyorum ama o başarı anı bittiği an zihnim hemen 'şimdi sırada ne var' diye beni sıkıştırmaya başlıyor; bir an olsun durup 'aferin' diyemiyorum kendime.""Öfkelendiğimde kızdığım kişiden çok, sonrasında kendime gösterdiğim o sert tavra acıyorum."Bunlar kulağınıza tanıdık geliyor mu? Büyük ihtimalle evet. Çünkü bunlar klinik tanılardan ziyade, modern insanın sessizce çektiği günlük sancılar. Ve inanın, bunların hiçbirinin "hafif" ya da "önemsiz" olduğunu söyleyemeyiz.IMG_0137.jpeg 116.71 KBNeden Hep Son Andan Bekliyoruz?Çünkü biraz da korkuyoruz. Korkuyoruz çünkü terapi dediğimiz şey, yıllardır özenle kapalı tuttuğumuz o sandığı aralamak demek."Ya bugüne kadar doğru bildiğim her şey yanlışsa?""Ya içimden çok öfkeli, çok kırgın bir çocuk çıkarsa ve ben onunle ne yapacağımı bilemezsem?"İşte tam da bu yüzden, hayatımız biraz sallandığında “Geçer ya, herkesin derdi var” diyerek üstünü örtüyoruz. Oysa o örtünün altı zamanla tozlanmıyor, küfleniyor. Terapiye başlamak için hayatınızın darmadağın olmasını, ilişkilerinizin bitmesini veya sabah yataktan kalkamayacak kadar tükenmenizi beklemek zorunda değilsiniz. Bazen sadece şu sorunun cevabını merak etmek bile yeterli bir sebeptir: "Bugüne kadar 'ben böyleyim' dediğim huylarımın, seçimlerimin, ilişkilerimin hangileri gerçekten bana ait; hangileri sadece hayatta kalabilmek için sırtlandığım zırhlar?"Hayatınızı altüst etmeden, sadece biraz durup kendinizi yakından tanımaya ne dersiniz?

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

İmposter (Sahtekârlık) Sendromu

İmposter (Sahtekârlık) Sendromu Hiç bir başarı elde ettiğinizde bunun gerçekten sizin başarınız olduğuna inanmakta zorlandığınız oldu mu? Belki de uzun zamandır emek verdiğiniz bir hedefe ulaştınız ancak kendinizi takdir etmek yerine bunun yalnızca bir şans olduğunu düşündünüz. Ya da çevrenizdeki insanlar sizi başarılı ve yeterli görürken siz hâlâ bir gün aslında o kadar da iyi olmadığınızın anlaşılacağından endişe ediyorsunuz. Psikolojide bu deneyim İmposter Sendromu (Sahtekârlık Fenomeni) olarak adlandırılır. Kişinin sahip olduğu becerilere, deneyimlere ve başarılarına rağmen kendisini yeterli görmemesi, bulunduğu konumu hak etmediğini düşünmesi ve başkalarının bir gün bu yetersizliği fark edeceğinden korkmasıyla ilişkilidir. Üstelik bu duyguyu yaşamak için başarısız olmanız da gerekmez. Bazen tam tersine, başarılarınız arttıkça kendinizden duyduğunuz şüphe de artabilir.Başarılı Kadınlarla Başlayan Bir Araştırma1978 yılında psikologlar Pauline Rose Clance ve Suzanne Imes, 150’den fazla başarılı kadınla yürüttükleri klinik çalışmalar ve gözlemler sonucunda oldukça dikkat çekici bir durum fark ettiler. Akademik başarıları, mesleki deneyimleri ve çevrelerinden aldıkları takdire rağmen bu kadınların birçoğu kendilerini yeterli hissetmiyor, başarılarını şansa bağlıyor ve bir gün aslında o kadar da yetenekli olmadıklarının anlaşılacağından korkuyordu. Araştırmacılar bu deneyimi Sahtekârlık Fenomeni olarak tanımladılar. İlk olarak başarılı kadınlar üzerinden ele alınan bu kavramın, sonraki araştırmalarla farklı cinsiyetlerden ve meslek gruplarından kişiler tarafından da deneyimlenebildiği görüldü.Peki, Başarılı İnsanlar Neden Kendilerini Yetersiz Hisseder?Sahtekârlık fenomeninin en dikkat çekici taraflarından biri, kişinin başarılarını kendi yeterliliğinin bir göstergesi olarak kabul etmekte zorlanmasıdır. Başarılarını şansa, doğru zamana veya başkalarının desteğine bağlarken yaptığı küçük bir hatayı bile kendi yetersizliğinin kanıtı olarak değerlendirebilir. Böylece başarı, kişiye beklediği güven duygusunu vermek yerine yeni bir kaygının başlangıcı haline gelebilir. Çünkü artık yalnızca başarılı olmak değil, başkalarının gözündeki başarılı insan imajını korumak da önem kazanmıştır. Kişi kendisine daha yüksek hedefler koyabilir, daha fazla çalışabilir, sürekli yeni eğitimler alabilir ve hata yapmamak için kendisini denetleyebilir. Ancak bütün bu çabaya rağmen zihnindeki “Gerçekten yeterli miyim?” sorusu varlığını sürdürür.Bu Duyguyu Yalnızca Siz Yaşamıyorsunuzİlginç olan şu ki, sahtekârlık duyguları yalnızca kariyerinin başındaki veya deneyimsiz kişilerde görülmez. Kendi alanlarında oldukça başarılı, tanınmış ve yetkin kişiler de benzer deneyimlerden söz etmiştir. Örneğin Oscar ödüllü oyuncu Tom Hanks, başarılarına rağmen bir gün insanların kendisini bulunduğu konumu hak etmeyen biri olarak göreceğinden duyduğu endişeyi anlatmıştır. Oyuncu Natalie Portman da Harvard’daki öğrencilik yıllarında kendi yeterliliğinden şüphe ettiğini dile getirmiştir. Ünlü oyuncu ve komedyen Tina Fey de başarılarına rağmen kendisini zaman zaman sahtekâr gibi hissettiğinden söz etmiştir. Dünyaca ünlü model Bella Hadid de kariyerindeki başarılara rağmen kendisini bulunduğu konumu hak etmiyormuş gibi hissettiği dönemlerden söz etmiştir. Bu durum, dışarıdan görülen başarı ile kişinin kendisine yönelik algısının ne kadar farklılaşabileceğini düşündürmektedir. Bu isimlerin deneyimleri, başarı ve toplumsal takdirin kişinin kendisini yeterli hissetmesini her zaman sağlamadığını gösteren dikkat çekici örneklerdir.Bu Duygunun Altında Ne Olabilir?Sahtekârlık fenomeni çoğu zaman mükemmeliyetçilik, özdeğer, onaylanma ihtiyacı ve başarısızlık korkusuyla ilişkilidir. Özellikle kişinin değerli olmayı başarılı olmakla eşleştirdiği durumlarda, hata yapmak yalnızca bir başarısızlık değil, kendi yeterliliğine yönelik bir tehdit olarak algılanabilir. Bazen çocukluk döneminde başarıya verilen aşırı önem, sürekli karşılaştırılmak veya yalnızca başarılı olduğunda takdir edildiğini hissetmek de bu düşünce biçiminin gelişmesine katkıda bulunabilir. Ancak her bireyin deneyimi ve bu deneyimin altında yatan nedenler farklıdır. Kimi zaman da kişi başarısız olmaktan çok, başarılı olduktan sonra kendisinden beklenenleri karşılayamamaktan korkar.Kendinize Şu Soruları Sormayı DeneyinBaşarılarımı neden şansa bağlarken hatalarımı doğrudan kendimle ilişkilendiriyorum?Kendimi yeterli hissetmek için daha ne kadar başarılı olmam gerekiyor?Bir hata yaptığımda yalnızca davranışımı mı eleştiriyorum, yoksa kendimi bütünüyle yetersiz mi görüyorum?Bu soruların yanıtları, kendinizle kurduğunuz ilişkiye dair bazı düşünce ve inançlarınızı fark etmenize yardımcı olabilir. Sahtekârlık duyguları zamanla yoğun kaygıya, sürekli kendini kanıtlama ihtiyacına, ertelemeye veya tükenmişliğe eşlik edebilir. Psikoterapi sürecinde bu duyguların hangi deneyimlerle şekillendiği, kişinin kendisine yönelik beklentileri ve başarıyla kurduğu ilişki üzerinde çalışılabilir. Özellikle başarılarınıza rağmen kendinizi sürekli yetersiz hissediyorsanız, bu duygunun yaşamınızda nasıl bir yer edindiğini ve sizi hangi davranışlara yönlendirdiğini anlamak, terapi sürecinde ele alınabilecek önemli bir başlangıç olabilir.Önemli Bilgilendirme: Bu yazı genel psikolojik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi niteliği taşımaz. İmposter sendromu bağımsız bir psikiyatrik tanı değildir. Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz. Klinik Psikolog Deniz Beren KılıçlıKaynakçaClance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247. https://doi.org/10.1037/h0086006Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., et al. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35, 1252–1275. https://doi.org/10.1007/s11606-019-05364-1Vogue. (2022). Bella Hadid on health struggles, happiness & more: April 2022 cover story. https://www.vogue.com/article/bella-hadid-cover-april-2022

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Neden Bizi Belirsizlik İçinde Bırakan İnsanlara Daha Çok Bağlanıyoruz?

Neden Bizi Belirsizlik İçinde Bırakan İnsanlara Daha Çok Bağlanıyoruz?Hiç düşündünüz mü? Bazen bize sevgisini ve ilgisini açıkça gösteren birinden ziyade, ne hissettiğini tam olarak anlayamadığımız, bir yakınlaşıp bir uzaklaşan insanlara daha fazla çekilebiliyoruz. Hatta bu belirsizlik içerisinde kendimizi o kişiyi daha çok düşünürken, davranışlarını anlamlandırmaya çalışırken ve aramızdaki bağı olduğundan daha güçlü hissederken bulabiliyoruz. Peki, gerçekten o kişiye mi bağlanıyoruz, yoksa onunla kurabileceğimiz bağın ihtimaline mi?Psikolojide bu ilişki dinamiğini açıklamak için kullanılan kavramlardan biri Breadcrumbing, yani ekmek kırıntısı bırakma davranışıdır. Breadcrumbing, bir kişinin karşısındakiyle gerçek ve sürdürülebilir bir yakınlık kurmadan, zaman zaman gösterdiği küçük ilgi ve yakınlıklarla iletişimi devam ettirmesidir. Bir gün oldukça ilgili olan, sizinle uzun uzun konuşan biri, ertesi gün hiçbir açıklama yapmadan uzaklaşabilir. Tam da siz bu uzaklaşmayı kabullenmeye başladığınızda yeniden ortaya çıkabilir. Burada benim özellikle üzerinde durmak istediğim nokta, bu davranışın yalnızca karşı tarafta nasıl ortaya çıktığı değil, bizim neden böyle bir ilişki dinamiğinin içerisinde kalmaya devam edebildiğimiz.Peki, neden böyle bir ilişki dinamiği bizi bazen daha fazla etkiler? Burada önemli bir psikolojik mekanizmadan bahsetmek istiyorum: Aralıklı pekiştirme. İnsan zihni, bir ödülün ne zaman geleceğini öngöremediğinde o ödüle yönelik beklentisini sürdürebilir. İlişkilerde de benzer bir döngü yaşanabilir. Bazen gelen bir mesaj, beklenmedik bir ilgi ya da küçük bir yakınlık, uzun süredir hissedilen belirsizliğin içerisinde oldukça anlamlı hale gelebilir. Bir süre sonra kişi yalnızca karşısındaki insana değil, ondan yeniden ilgi görebilme ihtimaline de bağlanmaya başlayabilir.Aslında burada fark etmemiz gereken bir başka nokta daha var. Bazen bir insanı çok düşünüyor olmamız, ona karşı hissettiğimiz yoğunluğu da artırabiliyor. Ne hissettiğini, neden uzaklaştığını, yeniden ne zaman yakınlaşacağını anlamaya çalışırken zihnimizde o kişiye giderek daha fazla yer açabiliyoruz. Bu noktada sevgiyle beklentiyi, yakınlıkla belirsizliği birbirinden ayırmak zorlaşabiliyor.Özellikle sosyal medyanın hayatımızdaki yeri düşünüldüğünde, bu döngünün ne kadar kolay sürdürülebildiğini görebiliyoruz. Bir hikâyeye verilen yanıt, beğenilen bir fotoğraf ya da günler sonra gelen kısa bir mesaj, bazen yeniden umutlanmak için yeterli olabiliyor. Ancak burada kendimize sormamız gereken önemli bir soru olduğunu düşünüyorum: Gerçekten o insana mı bağlanıyoruz, yoksa bir gün bize istediğimiz yakınlığı göstereceği ihtimaline mi?Elbette her düzensiz iletişim ya da uzaklaşma davranışı breadcrumbing anlamına gelmez. İnsanların yakınlık kurma biçimleri, duygusal ihtiyaçları ve ilişkiye hazır oluşları birbirinden farklıdır. Ancak belirsizliğin sürekli tekrarlandığı ilişkilerde, kişinin kendi ihtiyaçlarını ve sınırlarını fark etmesinin oldukça kıymetli olduğunu düşünüyorum. Çünkü bazen bizi bir ilişkide tutan şey, yaşadığımız yakınlıktan çok, henüz yaşayamadığımız yakınlığa duyduğumuz özlem olabilir. Ve belki de asıl fark etmemiz gereken şey şudur: Bir insanı sürekli düşünüyor olmamız, onunla gerçekten güvenli ve derin bir bağ kurduğumuz anlamına gelmeyebilir.Klinik Psikolog Deniz Beren KılıçlıKaynakçaWhitchurch, E. R., Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2011). “He loves me, he loves me not…”: Uncertainty can increase romantic attraction. Psychological Science, 22(2), 172–175. https://doi.org/10.1177/0956797610393745Ferster, C. B., & Skinner, B. F. (1957). Schedules of reinforcement. Appleton-Century-Crofts.Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Hep Daha Fazlasını İstemek

Hep Daha Fazlasını İstemek: Bu Çabanın Altında Ne Var?Hayatımızın bazı dönemlerinde kendimizi sürekli daha fazlasını isterken bulabiliriz. Bir şeylerin iyiye gittiğini gördüğümüzde daha da iyi olmasını isteriz. Bir başarı elde ettiğimizde, henüz o başarının mutluluğunu yaşayamadan kendimize yeni hedefler koyarız. Birini sevdiğimizde ise sevgimizi yalnızca sözlerle değil, davranışlarımızla, küçük detaylarla ve gösterdiğimiz özenle de hissettirmeye çalışırız. Aslında bütün bunlar oldukça insani. Gelişmek istemek, çabalamak, sevmek ve sevgimizi göstermek yaşamın değerli parçalarıdır.Peki, ne zaman daha fazlasını istemek bizi geliştiren bir özellik olmaktan çıkıp kendimizi yorduğumuz bir döngüye dönüşür?Belki de burada üzerinde durmamız gereken şey, ne kadar çabaladığımızdan çok, neden çabaladığımızdır.1. Olduğumuz Kişi ile Olmamız Gerektiğini Düşündüğümüz Kişi Arasındaki FarkPsikolojide Benlik Uyuşmazlığı Teorisi, kişinin gerçekte kendisini nasıl gördüğü ile olmak istediği ya da olması gerektiğini düşündüğü kişi arasındaki farklılıkların duygusal zorlanmalara yol açabileceğini açıklar. Bazen kendimizi olduğumuz halimizle değerlendirmek yerine, nasıl olmamız gerektiğine odaklanırız. Daha başarılı olmalıyım, daha anlayışlı olmalıyım, daha fazla emek vermeliyim, daha iyi sevmeliyim… Bu düşünceler zamanla farkında olmadan kendimize koyduğumuz kurallara dönüşebilir. Üstelik bu kurallar her zaman yalnızca bize ait olmayabilir. Başkalarının bizden ne beklediğini düşünmek, onların gözünde nasıl göründüğümüzü önemsemek ve kabul görmek istemek de bu sürecin bir parçası olabilir. Örneğin, sevgisini gösterirken oldukça verici olan bir kişi için bu davranış, içten gelen doğal bir sevgi dili olabilir. Ancak bazen bu davranışın altında, “Ne kadar çok verirsem o kadar değerli olurum” düşüncesi de bulunabilir. Burada önemli olan, gösterdiğimiz sevgiyi ya da çabayı yanlış olarak değerlendirmek değil; bu davranışların ne kadarının kendi isteğimizden, ne kadarının kabul görme ihtiyacımızdan beslendiğini fark edebilmektir.2. Başardıkça Daha Fazlasını İstemekBir hedefimize ulaştığımızda mutlu oluruz. Ancak bazen bu mutluluk oldukça kısa sürer. Çünkü zihnimiz çoktan bir sonraki hedefi düşünmeye başlamıştır. Bir başarıyı fark ederiz ama hemen ardından daha iyisini yapabileceğimizi düşünürüz. Bir konuda ilerleme kaydederiz fakat bu kez başka bir alanda neden aynı ilerlemeyi gösteremediğimizi sorgularız. Psikolojide bu durum, koşula bağlı özdeğer kavramıyla ilişkilendirilebilir. Kişi kendi değerini başarılarına, performansına veya başkalarından aldığı onaya bağladığında, yeterli hissetmek için sürekli yeni bir şeyler başarması gerektiğini düşünebilir. Başarı, keyfini çıkarabildiğimiz bir deneyim olmaktan çıkıp kendimizi yeterli hissetmek için yerine getirmemiz gereken bir koşula dönüşebilir. Bazı insanlar için durmak, yavaşlamak ya da hiçbir şey yapmadan mevcut başarıyla kalabilmek bile huzursuzluk yaratabilir. Çünkü sürekli ilerlemeye alışmış bir zihin, durmayı bazen geride kalmakla eş tutabilir. Oysa bir sonraki hedefe ulaşmadan da bugün başardıklarımızın değerini görebilmek mümkündür.3. Çok Sevmek, Çok Vermek ve Aynı Özeni Görmek İstemekHepimizin sevgiyi gösterme biçimi birbirinden farklıdır. Kimimiz sevgisini sözcüklerle ifade ederken kimimiz davranışlarıyla göstermeyi tercih eder. Sevdiğimiz kişinin ihtiyaçlarını düşünmek, küçük ayrıntıları hatırlamak, onun için emek vermek ve hayatını kolaylaştırmaya çalışmak da sevgimizi ifade etme yollarımızdan biridir. Ancak bazen çok vermenin beraberinde getirdiği, dile getirilmeyen bir beklenti olabilir. “Ben onun için bu kadar düşünüyorum, acaba o da beni aynı şekilde düşünüyor mu?” Bu beklenti, sevgimizin samimiyetsiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, insanın sevdiği kadar sevilmek, önem verdiği kadar önemsenmek ve gösterdiği özeni karşı taraftan da görmek istemesi oldukça anlaşılırdır. Fakat bazen ihtiyaçlarımızı doğrudan ifade etmek yerine daha fazla vermeyi tercih edebiliriz. Çünkü bir şeyler vermek bize daha kolay gelirken, bir başkasından sevgi, ilgi veya özen istemek kendimizi daha savunmasız hissettirebilir. İhtiyacımızı dile getirdiğimizde karşılanmama ihtimaliyle de yüzleşmemiz gerekir. Bu nedenle bazen farkında olmadan, almak istediğimiz sevgiyi daha fazla vererek anlatmaya çalışabiliriz. Burada kendimize sorabileceğimiz önemli bir soru vardır: “Ben sevgimi bu şekilde göstermeyi sevdiğim için mi veriyorum, yoksa aynı sevgiyi görebilmek için daha fazla vermem gerektiğini mi düşünüyorum?” Bu iki durum birbirinden farklıdır. Ve bu farkı görebilmek, ilişkilerimizde kendi ihtiyaçlarımızı daha açık ifade edebilmemize yardımcı olabilir.4. Her Şeyin Daha İyi Olmasını İstemekDaha fazlasını isteme hali yalnızca kişisel başarılarımızda veya ilişkilerimizde değil, başkalarının gelişimine eşlik ettiğimiz alanlarda da karşımıza çıkabilir. Örneğin, psikoterapi sürecinde bir danışanın yaşamındaki olumlu değişimleri görmek oldukça kıymetlidir. Bir alanda yaşanan gelişmenin diğer alanlara da yansımasını istemek, terapistin danışanın iyilik haline verdiği önemin bir parçası olabilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır. Bir insanın değişimini desteklemek ile o değişimin hızını belirlemeye çalışmak aynı şey değildir. Her bireyin değişime hazır oluşu, duygusal ihtiyaçları, yaşam koşulları ve ilerleme hızı farklıdır. Bazen küçük görünen bir değişim, kişi için oldukça büyük bir adım olabilir. Ve o adımın yerleşmesi, kişinin kendi yaşamında anlam kazanması zaman gerektirebilir. Bu nedenle psikoterapide amaç, değişimi sürekli hızlandırmak değil; kişinin kendi hızında ilerleyebileceği güvenli bir alan oluşturmaktır. Çünkü değişim yalnızca ilerlemekle değil, bazen durabilmekle, fark edebilmekle ve kazanılanları içselleştirebilmekle de ilgilidir.5. Peki, Olduğumuz Halimizle Kalabilmek Mümkün mü?Belki de bütün bu çabanın içinde kendimize sormayı unuttuğumuz bir soru vardır: “Ben neden hep daha fazlasını yapmak zorundaymışım gibi hissediyorum?” Daha fazla başarmak, daha çok sevmek, daha çok vermek veya daha iyi olmak istemek tek başına değiştirilmesi gereken bir özellik değildir. Ancak bu isteklerin altında yetersiz kalma korkusu, kabul görme ihtiyacı veya durduğumuzda değerimizi kaybedeceğimize ilişkin bir düşünce varsa, kendimize biraz daha yakından bakmak anlamlı olabilir. Burada öz-şefkat ve koşulsuz kendini kabul etme kavramları önem kazanır. Öz-şefkat, zorlandığımızda kendimize de anlayış gösterebilmeyi; koşulsuz kendini kabul etme ise başarılarımızdan, hatalarımızdan veya başkalarının değerlendirmelerinden bağımsız olarak kendimizi bütünüyle değersizleştirmemeyi içerir. Bu, gelişmekten vazgeçmek veya çabalamayı bırakmak anlamına gelmez. Aksine, gelişmeye devam ederken kendimizi sürekli eksik hissetmek zorunda olmadığımızı öğrenmektir. Belki de zaman zaman kendimize şu soruları sorabiliriz:Şu anda daha fazlasını istememin altında hangi ihtiyacım var?Bir şeyleri gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa yapmadığımda kendimi yetersiz mi hissediyorum?Başkalarına gösterdiğim anlayışı ve özeni kendime de gösterebiliyor muyum?Bir başarı elde ettiğimde onun mutluluğunu yaşamaya kendime ne kadar izin veriyorum?Sevgi görmek için sürekli bir şeyler yapmam gerektiğine mi inanıyorum?Bu soruların amacı kendimizi yargılamak değil, kendimizi biraz daha iyi anlayabilmektir. Çünkü bazen değiştirmemiz gerektiğini düşündüğümüz bir özelliğimiz, aslında kendimizi ifade etme biçimimiz olabilir. Belki de ihtiyacımız olan şey daha az sevmek, daha az istemek veya daha az çabalamak değildir. Bütün bunları yaparken kendimizi de görebilmek, ihtiyaçlarımızı fark edebilmek ve olduğumuz halimizle de değerli olduğumuzu hatırlayabilmektir. Ve belki de en önemlisi, bir sonraki başarıya, bir sonraki adıma veya bir başkasının onayına ihtiyaç duymadan kendimize şunu söyleyebilmektir: “Daha fazlasını isteyebilirim. Ama şu an olduğum halim de yeterli.”KaynakçaHiggins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.3.319Crocker, J., & Wolfe, C. T. (2001). Contingencies of self-worth. Psychological Review, 108(3), 593–623. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.3.593Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357Ellis, A. (1977). Psychotherapy and the value of a human being. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 45(5), 828–835. https://doi.org/10.1037/0022-006X.45.5.828Klinik Psikolog Deniz Beren Kılıçlı

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Gidilmeyen Yol Neden Hep Daha Güzel Görünür?

Gidilmeyen Yol Neden Hep Daha Güzel Görünür?Hayatımız boyunca sayısız yol ayrımına geliriz. Hangi mesleği seçeceğimizden kiminle evleneceğimize, nerede yaşayacağımızdan gün içindeki en ufak kararlarımıza kadar sürekli bir seçim halindeyizdir. Ancak çoğu zaman, kararımızı verip yola koyulduktan bir süre sonra içimizi o tanıdık, sinsi şüphe kemirmeye başlar: "Acaba diğerini seçseydim daha mı mutlu olurdum?" Zihnimiz, seçmediğimiz o diğer ihtimali adeta hiç pürüzü olmayan, kusursuz bir film sahnesi gibi kurgular.Peki ama neden? Neden elimizdeki gerçeğin kıymetini bilmek yerine, yaşanmamış bir hayatı romantize ederiz? Bu sorunun cevabı karakterimizde ya da "yanlış" kararlar almış olmamızda değil; doğrudan beynimizin çalışma prensiplerinde, yani nörofizyolojimizde gizlidir. Beynimizin ödül ve motivasyon kimyasalı olan "dopamin", sadece hedefe ulaşıldığında değil, ortada bir "ihtimal" ve "yenilik" olduğunda da yoğun olarak salgılanır. Gidilmemiş bir yol, henüz yaşanmadığı ve gerçeklikle sınanmadığı için sonsuz bir potansiyel taşır. O yolda hiç yorulunmaz, hiç kavga edilmez, hiç hayal kırıklığına uğranmaz. Beynimiz, eksik bilgileri en olumlu senaryolarla doldurarak bize tatlı bir yanılsama sunar.Buna bir de evrimsel mirasımız olan "kayıptan kaçınma" (loss aversion) eğilimimiz eklenir. Beynimizin tehlike ve duygu merkezi olan amigdala, kaybetmeye karşı inanılmaz derecede hassastır. Unutmamak gerekir ki her seçim, aynı zamanda bir vazgeçiştir; diğer tüm ihtimalleri masadan kaldırmaktır. Beynimiz bu vazgeçişi bir "kayıp" olarak algılar ve tıpkı kaybedilen değerli bir eşya gibi, seçilmeyen yolun da yasını tutmaya başlar. Zihnimizin o yolları cazibeli ve gizemli bulmasının altında yatan biyolojik gerçek budur.Ancak psikolojik sağlamlık ve olgunluk, beynimizin bu ilkel tuzaklarına esir olmamayı gerektirir. İşte tam bu noktada beynimizin en gelişmiş, en insani bölgesi olan "prefrontal korteks" devreye girmelidir. Prefrontal korteks; mantıklı düşünme, irade gösterme ve olaylara anlam katma merkezimizdir. Mesele hiçbir zaman en "doğru" ve tamamen "pişmanlıksız" seçimi yapmak değildir; çünkü her seçimin kendi içinde zorlukları vardır ve insan doğası gereği her zaman diğer ihtimali merak edecektir.Asıl mesele, yaşamadığı hayatı romantize etmek gibi kolay ve konforlu bir yola sapmak yerine; yaşadığı hayatı inşa etme sorumluluğunu üstlenmektir. Kararımızın arkasında durmak, adım attığımız o yola kendi prefrontal korteksimizin gücüyle "anlam" katabilme cesaretini göstermektir. Zira beynin değişebilme yeteneği (nöroplastisite) bize şunu söyler: Seçtiğiniz yola emek verdikçe, zorluklarını aşıp orada bir değer yarattıkça, beyniniz o yolu "anlamlı" ve "tatmin edici" olarak yeniden kodlayacaktır.Hiçbir soyut, yaşanmamış ihtimal; üzerine emek verilmiş, ter dökülmüş, ilmek ilmek işlenmiş somut bir gerçekliğin yerini tutamaz. Hayat, sürekli olarak vazgeçilen ihtimallerin yasını tutarak geçirilemeyecek kadar kısadır. Bilgelik; hangi pişmanlıkla yaşayacağını seçmekte değil, seçtiği yolun hakkını vererek o pişmanlığı bir zorunluluk olmaktan çıkarmaktadır. Gidilmeyen yollara bakmayı bırakıp, bastığınız toprağı yeşertmeye başladığınızda, zihninizin o illüzyonu da kendiliğinden dağılacaktır.Kaynakça 1. Kayıptan Kaçınma (Loss Aversion) İlkesi: Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica. (Beynimizin vazgeçilen ihtimalleri evrimsel olarak bir "kayıp" gibi algılaması ve amigdalanın buna verdiği tepkinin davranışsal iktisat ve psikolojideki temeli).2. Dopamin ve Ödül Beklentisi Ağı: Sapolsky, R. M. (2017). Davranış: En İyi ve En Kötü Halimizde İnsan Biyolojisi. Pegasus Yayınları. (Nörofizyolojik olarak dopaminin sadece ödüle ulaşıldığında değil, ortada bir "ihtimal" ve "yenilik" olduğunda nasıl zirve yaptığını anlatan temel nörobiyoloji eseri).3. Nöroplastisite (Beynin Değişebilirliği): Doidge, N. (2007). Kendini Değiştiren Beyin. Yakamoz Yayınları. (Seçtiğimiz yola emek verdikçe ve irade gösterdikçe, prefrontal korteksin nöral ağları nasıl yeniden yapılandırıp o yolu "anlamlı" olarak kodladığını açıklayan çalışma).4. Sorumluluk ve Varoluşsal Anlam: Yalom, I. D. (1980). Varoluşçu Psikoterapi. Kabalcı Yayınevi. (Her seçimin aynı zamanda bir vazgeçiş/ölüm olduğu ve insanın kurban rolünden çıkıp kendi hayatının mimarı olması gerektiği üzerine klinik psikoterapi referansı).

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Beni Uyutmayan Şey Güçlendirir

Beni Uyutmayan Şey GüçlendirirZihnimiz, canımızı en çok yakan anıları bir türlü raftan indirmek istemez. Gündüz koşturmacasında unuttuğumuzu sandığımız, gece yastığa başımızı koyduğumuzda ise tavan arasında yankılanan o ses, o insan, o kapanmamış parantez... Yıllar önce çıkılan bir yolun ortasında bırakılan yaralar, aynı döngüde dönüp duran o kronik yorgunluk.İlk refleksimiz hep aynıdır: “Beni bu kadar üzen, uykularımı bölen, hayatımı daraltan bu şeyden bir an önce kurtulmalıyım.” Çünkü acı çekerken insan, o acının kurbanı gibi hisseder. Peki ya madalyonun diğer yüzünde, o bizi acıtan şeyin görünmez bir mimarlıkla bizi ayakta tutma biçimi varsa? Nietzsche’nin o meşhur cümlesi dimağımıza kazınmıştır: "Beni öldürmeyen şey güçlendirir."Ancak ruhsal pratiklerimizde ve klinik odasında gördüğümüz bir gerçek var ki; her acı bizi kendiliğinden güçlendirmez. Aksine, işlenmemiş, aynı döngüde dönüp duran acı tüketir, aşındırır ve zihinsel enerjimizi sömürür. O halde bizi gerçekten güçlendiren şey acının kendisi midir, yoksa o acıya rağmen her sabah yeniden ayağa kalkma cesaretimiz mi?Kronik Döngülerin Anatomisi: Neden Unutamayız?İnsan zihni yarım kalmış hikayeleri sevmez. Psikolojide Zeigarnik Etkisi olarak bilinen durum tam da budur: Tamamlanmamış, çözüme ulaşmamış olaylar, tamamlananlara kıyasla hafızamızda çok daha canlı bir şekilde yer eder. Gece uyurken zihnimize takılan o döngü, beynimizin o konuyu hala "tehlikeli" veya "çözülmemiş" olarak etiketlemesinden kaynaklanır.Bizi üzen, hayatımızda kronik bir stres faktörü yaratan o olaylar veya kişiler, aslında egonun çözmeye çalıştığı birer kördüğüm gibidir. Onları unutamayız, çünkü bilinçdışımız bize şunu fısıldar: "Eğer bunu unutursan, bir daha savunmasız kalırsın." Böylece anıları zihnimizde canlı tutarak kendimizi koruduğumuzu zannederiz. Oysa o anıyı sürekli tazelemek, o acıyı her gece yeniden taze demlenmiş bir çay gibi içmekten başka bir işe yaramaz.Acı Gerçekten Güçlendirir mi?Post-travmatik büyüme (travma sonrası gelişme) kavramı, bireylerin çok zorlayıcı, yıkıcı ve acı verici yaşam olaylarıyla başa çıktıktan sonra psikolojik olarak daha olgun, dirençli ve farkındalıklı bir yere evrilebildiğini gösterir. Ancak burada kritik bir ayrım vardır: Bizi güçlendiren şey acının kendisinin yarattığı tahribat değil, o acının bende açtığı alanda ne yaptığımızdır.Sürekli aynı toksik döngüde kalan, aynı tip ilişki dinamiklerinde hırpalanan ya da geçmişin hayaletiyle bugünü boğan biri için acı bir güç kaynağı değildir; aksine görünmez bir prangadır. Güç, ancak o acı anlamlandırıldığında başlar. Farkındalık ve Sınır Koyma: Beni üzen o faktör, aslında bana hayatımda nerede sınır koyamadığımı, hangi yarım kalmış çocukluk meselelerimi başkaları üzerinden telafi etmeye çalıştığımı gösteren bir aynadır. O aynaya bakma cesareti gösterdiğimiz an, acı birer pranga olmaktan çıkıp bir pusulaya dönüşür. Duygusal Dayanıklılık (Resilience): Fırtınada kökleri sökülmeyen ağaç, rüzgarın şiddetiyle değil, o rüzgara direnirken köklerini toprağın daha derinine salmasıyla güçlenir. Bizi güçlü kılan, maruz kaldığımız fırtınanın sertliği değil; fırtına dindiğinde toprağımıza tutunma biçimimizdir.Gece Zihne Takılanlar: Vedalaşma ZamanıGecenin bir yarısı uykudan uyandıran o düşüncelerle savaşmak yerine onlara kulak vermek gerekir. Bizi üzen şey belki de bize şunu söylüyor: "Benimle olan hesabını hala kapatmadın. Kendi değerini başkasının sana bıraktığı yerden ölçmeye devam ettiğin sürece bu döngüden çıkamazsın."Beni unutamayan o şey, belki de benim kendimden vazgeçmediğim yerin ta kendisidir. Onu zihnimde büyük bir canavar haline getiren ben olduğum gibi, o gücü elinden alacak olan da yine benim.Çünkü gerçek güç, acıyı hissetmemek veya unutmak değildir. Gerçek güç, canının ne kadar yandığını bilirken bile kendi yolundan şaşmamak, aynı döngüye her çekildiğinde durup "Ben burada neyi tekrarlıyorum?" diye sorma olgunluğuna erişmektir.Bizi acı değil; o acıyı dönüştürme irademiz güçlendirir. Ve bazen en büyük güç, artık o anıyı beslememeye karar verdiğimiz o sessiz sabah başlar.Kaynakça Nietzsche, Friedrich. Böyle Buyurdu Zerdüşt. Çev. Mustafa Tüzel. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2010. Yalom, Irvin D. Nietzsche Ağladığında. Çev. Aytutulur Aytuğ. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001. Schopenhauer, Arthur. Yaşamın Bilgeliği Üzerine Aforizmalar. Çev. Mustafa Tüzel. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. Tedeschi, Richard G., ve Lawrence G. Calhoun. "Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence." Psychological Inquiry, cilt 15, no. 1, 2004, s. 1–18. Zeigarnik, Bluma. "Das Behalten erledigter und unerledigter Handlungen." Psychologische Forschungen, cilt 9, 1927, s. 1–85.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Deri ve Saç Yolmanın Psikolojik Anlamı

Deri ve Saç Yolmanın Psikolojik AnlamıBedenin Sessiz Çığlığı: Deri ve Saç Yolma Davranışının Altında Ne Yatıyor?Birçoğumuz stresli bir anımızda farkında olmadan tırnak etlerimizle oynar, saçımızın bir tutamını parmağımıza dolar ya da yüzümüzdeki ufacık bir pürüzü koparırken buluruz kendimizi. Ancak bu davranış, kanamaya, yara izlerine ve saçsız bölgelere yol açacak kadar şiddetlendiğinde (klinik adıyla dermatillomani ve trikotillomani), ortada basit bir alışkanlıktan çok daha fazlası vardır. Psikoterapi odasında bu tabloyla oldukça sık karşılaşıyoruz ve toplumdaki yaygın inancın aksine, bu durum bir "iradesizlik" veya "zayıflık" değildir. Aksine, regüle edilemeyen yoğun duygularla başa çıkmak için sistemin bulduğu, otonom ama oldukça yorucu bir hayatta kalma çabasıdır.Peki, insan neden kendine acı veren bir eylemi tekrar tekrar yapar?Cevap, duygusal acıdan kaçınma ihtiyacında gizlidir. Zihin; yoğun kaygı, suçluluk, utanç veya derin bir boşluk hissiyle baş başa kaldığında, sinir sistemi aşırı uyarılır. Bedensel bir acı yaratmak, dikkati aniden, karmaşık iç dünyadan alıp somut, kontrol edilebilir ve sınırları belli olan fiziksel bir noktaya odaklar. Saç telini çekmek veya bir yara kabuğunu koparmak, adeta düdüklü tencerenin ventilinden çıkan o anlık, basıncı düşüren buhar gibidir. Eylemin hemen ardından gelen saniyelik rahatlama hissi, bu döngünün pekişmesine neden olur. Ancak hemen sonrasında, sahneye çok daha ağır bir utanç ve suçluluk duygusu girer.Şema Terapi merceğinden baktığımızda, bu döngünün köklerinde genellikle "Kusurluluk" ve "Utanç" şemalarının aktifleştiğini görürüz. İç dünyamızda bize sürekli yetersiz, hatalı ya da sevilmez olduğumuzu fısıldayan acımasız bir ses vardır; biz buna "Cezalandırıcı Ebeveyn" modu diyoruz. Bu ses içeride o kadar yargılayıcıdır ki, içimizdeki o küçük, korkmuş "İncinebilir Çocuk" kendini yatıştırmak için çaresizce bedene yönelir. Aslında koparılan o saç teli veya kanatılan o pürüz, bedendeki bir kusuru düzeltme illüzyonu üzerinden, ruhumuzdaki "kusurlu" hissettiğimiz parçaları söküp atma girişimidir. İfade edilemeyen öfke ve stres dışarıya değil, kişinin kendi bedenine yöneltilir.Bu döngüyü kırmanın yolu, kendimizle irade savaşları vermek veya bedene küsmek değildir. İyileşme, o eylemin ardındaki İncinebilir Çocuğun ihtiyacını görmekle başlar. Atak sonrasında aynaya bakıp kendinize kızmak yerine, kanayan veya zarar gören o bölgeye şefkatle fiziksel bir bakım vermek (kremlenmek, nazikçe temizlemek), bedene "Sana zarar verdim ama şimdi buradayım ve seninle ilgileniyorum" demenin en somut yoludur.O eli saçınıza veya yüzünüze götüren şeyin, içinizdeki derin yatışma ihtiyacı olduğunu fark etmek, bu sessiz çığlığı duyup şefkatle karşılık vermenin ilk adımıdır.Kaynakça: * Young, J. E., Klosko, J. S. & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press. * Penzel, F. (2003). The Hair-Pulling Problem: A Complete Guide to Trichotillomania. Oxford University Press. * Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow. * Woods, D. W. & Houghton, D. C. (2014). Diagnosis, evaluation, and management of trichotillomania. Psychiatric Clinics of North America, 37(3), 301-317.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

İlişkilerde Ortak Dans: Partneri Değiştirmek Değil, Kendi Adımını Bulmak

İlişkilerde Ortak Dans: Partneri Değiştirmek Değil, Kendi Adımını Bulmakİlişki terapisi denildiğinde çoğumuzun zihninde anında bir "onarlandırma" çabası belirir. Partnerimizin eksiklerini tespit etmek, iletişim kazalarını rapor etmek, nerede hata yaptığını ona nazikçe ya da bazen pek de nazik olmayan bir dille anlatmak... Yıllar boyu ilişkileri iyileştirmenin yolunun karşı tarafı "düzeltmekten" ya da en azından bizim arzu ettiğimiz hizaya getirmekten geçtiğine inandırıldık.Oysa John ve Julie Gottman’ın onlarca yıllık laboratuvar çalışmaları, ilişkilerin kaderini belirleyen asıl mihenk taşının dışarıda değil, içeride olduğunu gösteriyor: Karşı partneri dönüştürme çabası, ilişkiyi tükenişe götüren en kısa yoldur; gerçek dönüşüm ise bireyin kendi içsel liderliğini ele almasıyla başlar.İlişki bir tamirat atölyesi değil, iki bireyin kurduğu yaşayan bir ekosistemdir. Ve bu ekosistemde en büyük sorumluluğumuz, karşımızdakini yeniden biçimlendirmek değil; kendi en hakiki, en olgun versiyonumuzla masaya oturabilmektir."Onu Değiştirebilirim" Yanılgısı ve Yıkıcı DöngülerBir ilişkide işler sarpa sardığında ilk refleksimiz dışarıyı denetim altına almaktır. "Keşke biraz daha dinlese," "Keşke duygularını daha rahat ifade etse," "Keşke şu tepkiyi vermese..." Bu cümlelerin ardındaki niyet genellikle ilişkiyi kurtarmak olsa da, temel varsayım yanlıştır: İlişkinin kurtuluşu, ancak ötekinin değişmesiyle mümkündür.Gottman’lar bu tuzağa düşen çiftlerin sık sık "Mahşerin Dört Atısı" olarak adlandırılan eleştiri, hor görme, savunmaya geçme ve duvar örme döngülerine hapsolduğunu belirtir. Karşı partneri değiştirmeye odaklandığımızda, aslında ona şu mesajı veririz: "Olduğun haliyle yeterli ve güvende değilsin; benim istediğim gibi olmalısın." Bu da doğal olarak bir direnç, bir savunma duvarı ve kronik bir yalnızlık hissi doğurur.Karşı tarafı değiştiremeyeceğimiz gerçeğiyle yüzleşmek ilk başta hayal kırıklığı yaratabilir. Ancak aynı zamanda muazzam bir özgürleşmedir. Çünkü enerjimizi kontrol edemeyeceğimiz bir alandan (diğer kişiden), tamamen bizim yetkimizde olan alana (kendimize) kaydırırız.Kendi En İyi Versiyonuna Yatırım YapmakPeki, partnerimizi değiştirmeye çalışmayacaksak ne yapacağız? Cevap net: Kendi içsel dönüşümümüze odaklanacağız.Bir ilişkide üstlenebileceğimiz en büyük ve tek gerçek görev, kendi potansiyelimizin en olgun, en farkında ve en şefkatli versiyonu olabilmektir. Bu, şu anlama gelir: Tetikleyicilerimizin Sorumluluğunu Almak: Partnerimizin söylediği bir söz öfkemizi tavan yaptırdığında, "Beni öfkelendirdi" demek yerine, "Bu söz içimdeki hangi eski yaraya dokunuyor?" diyebilmek. Kendi duygusal regülasyonumuzun sorumluluğunu elimize almak. Çatışmada Nazik Başlangıçlar ve İş Birliği: Gottman araştırmaları, bir tartışmanın ilk bir dakika içindeki tonunun, o tartışmanın sonucunu %96 oranında belirlediğini söyler. Karşı taraf bizi suçlasa dahi, yıkıcı bir dille karşılık vermek yerine daha yumuşak, suçlamadan uzak bir ton tutturabilmek bireysel bir olgunluk göstergesidir. Duygusal Hesapta Yatırım: İlişkinin "Duygusal Banka Hesabı"na günlük olarak sevgi, takdir ve merak yatırımları yapmak. Karşı tarafı suçlamadan önce, kendi bağ kurma kapasitemizi esnetmek.Kendimizi geliştirdiğimizde, ilişkiye sunduğumuz zemin değişir. Artık reaktif birer çocuk değil, regüle, sınırları olan ama kalbi dışarıya açık yetişkinler olarak masada yer alırız.Ortak Uyum Dansını Yakalamakİşin en büyüleyici kısmı da burada başlar: Siz kendi adımlarınızı değiştirdiğinizde, karşı taraf da aynı kalamaz. İlişki, iki ayrı bağımsız sistemin birbirini etkilediği döngüsel bir danstır.Tıpkı iki dansçının pistte süzülmesi gibi: Eğer dansçılardan biri sürekli partnerinin ayağına basıyor ve yönünü sertçe değiştirmeye çalışıyorsa, ortaya çıkan şey bir kaos olur. Ancak dansçılardan biri kendi dengesini bulur, kendi merkezine yerleşir ve partnerinin yönelimlerine esnek ama kararlı bir uyumla karşılık verirse, o zaman o "ortak uyum dansı" başlar.Bu dans, iki kişinin birbirini eritmesi ya da benliklerinden vazgeçmesi demek değildir. Aksine, iki ayrı bireyin kendi benzersiz melodilerini koruyarak aynı ritimde buluşmasıdır. Ben kazanırım, sen kaybedersin mantığı yerini, "İkimiz de kazanmazsak, ilişki kaybeder" bilincine bırakır. Çatışmalar bir "haklı çıkma savaşı" olmaktan çıkar, birbirimizin iç dünyasını anlamak için bir fırsata dönüşür.İlişkilerde Yaralanır, İlişkilerde İyileşirizHiç kimse kusursuz bir partner olarak dünyaya gelmez. Hepimizin kör noktaları, tetikleyicileri ve savunma mekanizmaları var. Ancak ilişkiler, bu yaraları gizleme yeri değil, onları şefkatle sarmayı öğrendiğimiz alanlardır.Günün sonunda mesele, partnerinizin neleri yanlış yaptığıyla ilgilenmeyi bırakıp, "Ben bu ilişkinin iklimini güzelleştirmek için bugün kendi tarafımda neyi dönüştürebilirim?" sorusunu sormaktır.Çünkü eninde sonunda kavradığımız o büyük gerçek şudur: Partnerinizi değiştirmeye çalışmaktan vazgeçtiğiniz an, onu gerçekten sevmeye başladığınız andır. Ve kendi en iyi versiyonunuza odaklandığınızda, o ortak dans kendiliğinden akmaya başlar.İlişkilerde yaralanır, ilişkilerde iyileşiriz. Ve iyileşme, her zaman içeriden başlar. Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work: A Practical Guide from the Country's Foremost Relationship Expert. Harmony. Gottman, J. M., & Silver, N. (2012). What Makes Love Last?: How to Build Trust and Avoid Betrayal. Harmony. Gottman, J. S., & Gottman, J. M. (2018). The Gottman Method: A Clinical Research-Based Approach. In J. Lebow, A. Chambers, & D. C. Breunlin (Eds.), Encyclopedia of Couple and Family Therapy. Springer.

Çift Danışmanlığı
Deniz Beren Kılıçlı

Nefretin Görmemize İzin Vermedikleri

Nefretin Görmemize İzin VermedikleriBir insana öfkelenmekle ondan nefret etmek aynı şey midir?Bazen birinin davranışlarına kızar, söylediklerinden incinir ya da yaptıklarını kabul etmekte zorlanırız. Ancak nefret, bütün bunlardan daha derine yerleşen bir duygudur. Çünkü öfke çoğu zaman bir davranışa yönelirken nefret, kişinin varlığına yönelir.Öfkelendiğimizde karşımızdaki insanın değişebileceğine dair içimizde hâlâ bir ihtimal vardır. Nefret ettiğimizde ise o ihtimal giderek ortadan kalkar.Artık mesele onun ne yaptığı değil, kim olduğudur.Belki de nefretin en tehlikeli yanı budur: İnsanın yalnızca karşısındakine değil, başka ihtimallere de kapılarını kapatması.Nefret çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bazen tekrar eden hayal kırıklıklarının, bazen uğradığımız haksızlıkların, bazen de derinden incinmiş bir benliğin içerisinde büyür. Özellikle aşağılandığımız, ihanete uğradığımız ya da kendimizi güçsüz hissettiğimiz deneyimlerde, karşımızdaki insanı yalnızca bize zarar veren biri olarak değil, bütünüyle kötü biri olarak görmeye başlayabiliriz.Ve zamanla o insanın yaptığı her şey, zihnimizde oluşturduğumuz bu düşünceyi doğrulayan bir kanıta dönüşebilir.Çünkü nefret, çoğu zaman anlamaya çalışmaz. Yargılar, kesinleştirir ve kapatır.İşin ilginç tarafı, nefretin insana zaman zaman bir güç hissi de verebilmesidir. Özellikle kendimizi çaresiz, incinmiş ya da tehdit altında hissettiğimizde nefret, karmaşık duygularımızı tek bir noktada toplayabilir. Kime kızgın olduğumuzu, kimi suçladığımızı ve kimden uzak durmamız gerektiğini bildiğimizi düşünürüz.Belirsizlik yerini kesinliğe bırakır.Fakat bu kesinlik her zaman gerçeği gördüğümüz anlamına gelmez. Bazen yalnızca başka bir gerçeği görmeye tahammül edemediğimiz anlamına gelir.Nefretin insanı en çok sınırlandırdığı yer de burasıdır. Çünkü nefret ettiğimiz kişiyi anlamaya çalışmak, onun yaptıklarını haklı bulmak değildir. Ancak nefretin içerisinde çoğu zaman bu ayrımı yapacak alanı bile kendimize tanımayız.Oysa bir insanın davranışlarını anlamakla o davranışları kabul etmek birbirinden oldukça farklıdır.Öfke bazen konuşmaya, yüzleşmeye ve değişime kapı aralar. Nefret ise çoğu zaman o kapının ardında ne olduğunu görmeyi bile reddeder.Belki de bu yüzden nefret, yalnızca yöneldiği kişiyi değil, onu taşıyan insanı da sınırlandırır. Zihnimizde sürekli aynı yargıları tekrar ederken, farkında olmadan kendi duygusal dünyamızı da daraltabiliriz.Bir süre sonra karşımızdaki insanın kim olduğundan çok, bizim ona yüklediğimiz anlamla yaşamaya başlarız.Peki, nefret ettiğimiz birinden gerçekten uzaklaşmış mı oluruz? Yoksa zihnimizde ona daha fazla yer mi açarız?Belki de üzerinde düşünmemiz gereken asıl mesele budur.Çünkü bazen birinden uzaklaşabilmek için ona nefret duymamız gerekmez. Yaşadığımızı anlamlandırmak, sınırlarımızı korumak ve o insanın hayatımızdaki yerini değiştirmek de mümkündür.Nefret kapıları kapatır. Ancak o kapının kapanması, her zaman içeride kalan duyguların da sona erdiği anlamına gelmez.Ve belki de nefretin gücünü kaybetmeye başladığı yer, karşımızdaki insanın değişmesi değil; bizim artık ona karşı hissettiğimiz duygunun içerisinde yaşamayı bırakabilmemizdir.Kaynakça Fischer, A., Halperin, E., Canetti, D., & Jasini, A. (2018). Why we hate. Emotion Review, 10(4), 309–320.Sternberg, R. J. (2003). A duplex theory of hate: Development and application to terrorism, massacres, and genocide. Review of General Psychology, 7(3), 299–328.Halperin, E. (2008). Group-based hatred in intractable conflict in Israel. Journal of Conflict Resolution, 52(5), 713–736.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

İnsan Kendini Kimin Gözlerinden Görür?

İnsan Kendini Kimin Gözlerinden Görür?Kaç yaşında olduğumu hatırlamıyorum. Ama çok iyi bildiğim, yıllardır tanıdığım, hatta belki de kendimi bildim bileli içimde taşıdığım bir his var: Görülme isteği.Yalnızca birinin bana bakmasından, söylediklerimi dinlemesinden ya da varlığımı fark etmesinden bahsetmiyorum. Daha derinde bir yerden, olduğum halimle bir başkasının zihninde ve kalbinde yer edinebilme ihtimalinden bahsediyorum. Sanki birinin beni gerçekten görmesi, benim de kendimi görmemi mümkün kılacakmış gibi.Anaokulu yıllarım. Henüz sınıf arkadaşlarım psikolog kelimesinin ne anlama geldiğini bile bilmezken ben büyüdüğümde psikolog olacağımı söylüyordum. Bu isteğimin ilk ne zaman, nasıl ortaya çıktığını hatırlamıyorum. Ama o yıllardan bugüne değişmeyen çok az şeyden biri olduğunu biliyorum.Şimdi geriye dönüp baktığımda, insanın hayatındaki seçimlerin, yöneldiği yolların ve olmak istediği kişinin her zaman tesadüfi olmadığını düşünüyorum. Bazen henüz anlamını bile bilmediğimiz bir ihtiyacın peşinden gidiyoruz. Bazen başkalarında aradığımız bir şeyi, farkında olmadan hayatımızın merkezine yerleştiriyoruz. Belki de ben, bir insanı anlamanın ve anlaşılmış hissettirmenin ne kadar kıymetli olduğunu, bunun neden bu kadar önemli olduğunu henüz bilmediğim yaşlarda hissetmiştim.O küçük kızın ne kadar çok çabaladığını ise bugün daha iyi fark ediyorum. Bazen başarılı olarak, bazen kimseyi üzmeyerek, bazen kendi isteklerini bir kenara bırakarak. Birinin yüzündeki memnuniyeti gördüğünde kendisini biraz daha yeterli hisseden, birinin sessizliğinde ise dönüp kendisinde neyin eksik olduğunu arayan bir çocuk.İnsan çocukken kendisine dair pek çok şeyi başkalarının gözlerinden öğreniyor. Nasıl biri olduğunu, ne kadar değerli olduğunu, hangi yanlarının kabul edilebilir, hangi yanlarının saklanması gerektiğini… Bazen kendine ait sandığın sesin bile aslında yıllardır başkalarından duyduklarının bir yankısı olduğunu çok sonra fark ediyorsun.Ve zamanla insan büyüyor.Çocukken görülmek isteyen o küçük kız, yetişkin olduğunda kendisini başarılarıyla anlatmaya başlıyor mesela. Daha çok öğrenmek, daha çok başarmak, daha iyi olmak, daha az hata yapmak… Bütün bunlar dışarıdan bakıldığında insanın kendisini geliştirmesi gibi görünürken, içeride çok daha başka bir sorunun cevabı aranıyor olabiliyor:Ben bütün bunları yapmasaydım da görülmeye değer biri olur muydum?Bu soru üzerine düşündüğümde içimde garip bir sessizlik oluşuyor. Çünkü insanın kendisine sormaktan kaçındığı bazı soruların cevabı, yıllardır sürdürdüğü çabanın içinde saklı olabiliyor. Bir şeyi gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa onu yapmadığımda kendimle ilgili hissedeceklerimden mi korkuyorum?Bugün bir psikolog olarak karşıma oturan insanların hikâyelerini dinlerken, belki de en çok bu görünmeyen çabaya rastlıyorum. Kendilerini anlatırken bile kendilerini savunma ihtiyacı duyanlara, üzüntüsünü dile getirirken üzülmeye hakkı olup olmadığını sorgulayanlara, bir şey istemenin bencillik olabileceğinden korkanlara…Bazen o koltukta oturan insanın anlattıklarından çok, anlatırken kendisine nasıl davrandığını duyuyorum. Kendi duygusunu ne kadar çabuk küçümsediğini, kendi ihtiyacını ne kadar kolay geri çektiğini, başkasına gösterebildiği anlayışı kendisinden nasıl esirgediğini…Ve sonra dönüp kendime bakıyorum.Bir başkasının acısına bu kadar incelikle yaklaşabilirken, kendi acımıza neden aynı yerden bakmakta zorlandığımızı düşünüyorum. Belki de anaokulunda psikolog olacağını söyleyen o küçük kızın yıllar sonra öğrenmesi gereken en önemli şeylerden biri buydu. Başkalarını anlamak için gösterdiği merakın bir kısmını kendisine de yöneltebilmek.Uzun zamandır şunu düşünüyorum: Bir insanın görülmeye duyduğu ihtiyaç ne zaman kendi varlığını görebilme becerisine dönüşüyor?Çünkü bir başkası tarafından görülmek gerçekten çok kıymetli. Bazen birinin size tuttuğu aynada ilk kez kendinize başka türlü bakabiliyorsunuz.Ama ya o ayna ortadan kalktığında?Ya sizi takdir eden kimse olmadığında, başarınızı alkışlayan bir ses duymadığınızda, verdiğiniz emeği kimse fark etmediğinde? O zaman kendinize nasıl bakıyorsunuz?Sanırım insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin en derin tarafı da burada başlıyor. Çünkü başkalarının gözlerinde kendimize dair bir anlam bulmakla, o anlamı kendi içimizde taşıyabilmek aynı şey değil.Şimdi bu yazıya başlarken neredeydim, peki ya şimdi neredeyim?Başlangıçta henüz ne anlama geldiğini tam olarak bilmediği bir mesleği seçen küçük bir kız vardı aklımda. Şimdi ise o küçük kızın yıllar boyunca başkalarını anlamak için duyduğu merakın, belki de kendi içinde anlaşılmayı bekleyen yanlarıyla ne kadar ilişkili olabileceğini düşünüyorum.Yıllar önce verdiğim o kararın beni bugün getirdiği yere bakıyorum. İnsanları dinlediğim, onların kendilerine bile anlatmakta zorlandıkları hikâyelerine eşlik ettiğim o odaya…Ve bütün bunların arasında kendime şu soruyu soruyorum: Başkalarına kendilerini görebilecekleri bir ayna tutmaya çalışırken, ben kendi aynama ne kadar bakabildim?Belki de kendimi tanımak adına çıktığım bu yolculukta, yıllarca olduğum kişiden çok olmam gerektiğine inandığım kişiye bakmıştım. Daha başarılı, daha güçlü, daha yeterli birine.Bugün hâlâ görülmek, anlaşılmak, sevilmek istiyorum. Zaten insan olmak biraz da başkasının gözlerinde kendine rastlama arzusu değil mi?Ama artık bir başkasının beni görmediği yerde kendimi kaybetmek istemiyorum.Şimdi anaokulunda psikolog olacağını söyleyen o küçük kızı düşünüyorum. Henüz kim olacağını, neler başaracağını, hangi insanların hayatına dokunacağını bilmeyen o çocuğu.Ve ilk kez ona gelecekte neler başaracağını anlatmak yerine, o günkü haline biraz daha uzun bakmak istiyorum.Çünkü belki de bütün bu zaman boyunca görülmeyi bekleyen şey, olmaya çalıştığım kişi değil, olmaya çalışırken geride bıraktığım kendimdi.İnsan bazen bir ömür başkalarının kendisini görmesini beklerken, kendi gözlerinden ne kadar uzun zamandır saklandığını fark edemiyor.Kaynakça: Kendime varmak için yürüdüğüm bütün yollar.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Neden Bazı İnsanlar Hayatımıza Girer?

Neden Bazı İnsanlar Hayatımıza Girer?Hiçbir yaprak tesadüfen düşmezken toprağa, hayatımızın dönemeçlerinden geçen insanların da hayatımıza öylesine, tesadüf eseri girdiğini düşünmek büyük bir yanılgı olur. Kimi eksik olduğumuz bir yanı tamamlamak, kimi ruhumuza ayna tutmak, kimi de bizi zorlu bir imtihandan geçirerek olgunlaştırmak için yoldan içeri adım atar. Hayat fırtınalarıyla insanı dere tepe gezdiren, "sulu dereye götürüp susuz getiren" insanlar olduğu gibi, ruhumuza sükûnet fısıldayan rehberler de vardır. Tabii madalyonun diğer yüzünde biz de birilerinin hayatına ders vermek ya da yol göstermek üzere misafir oluruz.Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin asırlar ötesinden seslenen o derin gerçeği gibidir her şey:“Baktığın benim, gördüğün sensin.”Karşımızdaki insanda beğendiğimiz ya da eleştirdiğimiz ne varsa, özünde kendi iç dünyamızın bir yansımasıdır. Kimi sevgiyi en saf haliyle öğretmek için gelir, kimi sabrımızı en uç noktalarda sınar. Kimi bugüne kadar koyamadığımız sınırları çizmeyi öğretirken, kimi en karanlık gölge yönlerimize bir projektör tutarak çekip gider. Ancak o gidiş, geride bizi kökten bir dönüşüme zorlayan büyük bir farkındalık bırakır.Birine öfkelendiğimizde aslında kendi içimizdeki bir yaraya kızdığımızı, birini çok sevdiğimizde ise bugüne kadar kendimize ne kadar az şefkat gösterdiğimizi fark ederiz. Tam da bu yüzden, birine kızmadan ya da küsmeden önce sormamız gereken o kritik soru çıkar karşımıza: "Bu insan hayatıma neden girdi?"Kimi insan bir süreliğine misafir olur, görevini tamamlar ve ayrılır. Yahya Kemal’in dizelerindeki gibi:“Artık demir almak günü gelmişse zamandan,Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden,Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden.”Ayrılık vakti gelip çattığında "Bu kişi neden gitti?" diye sormak işin en kolay kısmıdır. Asıl sormamız gereken: "Bu kişiden bende ne kaldı?" sorusudur. Çünkü o insanın bizde bıraktığı iz, bazen kaderimizin yönünü tayin eder. Önemli olan o kişinin kim olduğu değil, bizde hangi duyguları uyandırdığıdır. "Bu insan bana ne yaptı?" demek yerine, "Bu insan bende hangi duyguyu büyüttü, hangi yanılgımla beni yüzleştirdi?" diyebilmek bakış açımızı kökten değiştirir. Kimi insan hayata güvenmeyi öğretmek için girer yolumuza, kimi sınır çizmeyi, kimi de Allah’tan başkasına sığınmamayı hatırlatmak için.Aslında hiçbir insan hayatımızdan tamamen çıkmaz. Fiziksel olarak yollarımız ayrılsa bile bir bakışı, bir cümlesi ya da bir vedası zihnimizin bir köşesinde yaşamaya devam eder. Hayatımıza giren her insan ya bir lütufttur ya da bir imtihan.Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Pakistanlı Dr. İşân Hüseyni’nin başından geçen şu olağanüstü olaydır:Ekibiyle birlikte çocuk hastalıkları üzerine yaptığı çalışmalardan ötürü uluslararası bir ödül törenine davet edilen Dr. Hüseyni uçağa biner. Ancak havadayken uçağa yıldırım isabet etmesi sonucu meydana gelen arıza nedeniyle en yakın havaalanına zorunlu iniş yapmak zorunda kalırlar. Bir sonraki uçak saatler sonradır ve Hüseyni "O toplantıya mutlaka yetişmem lazım!" diyerek duruma oldukça sinirlenir. Görevlilerin yönlendirmesiyle hemen bir araç kiralayıp karayoluyla yola koyulur.Ancak bu kez de şiddetli bir yağmur başlar; sel nedeniyle ana yol kapanmıştır. Çaresizlik içinde yol kenarındaki eski bir eve sığınmaya karar verirler; amaçları telefon kullanmak ve biraz soluklanmaktır. Kapıyı açan yaşlı kadına durumunu anlatıp telefonunu kullanmak istediğini söylediğinde, kadın tebessüm ederek şöyle der: "Görmüyor musun evladım? Burada ne telefon var ne de elektrik. Buyur, biraz yemek ye, çay iç, dinlen. Namazını kıl, sonra düşünürsün."Çayını yudumlarken yaşlı kadının uzun uzun namaz kılıp gözyaşlarıyla dua ettiğini, bir yandan da bir beşiği salladığını fark eder. Beşikte ağır hastalıklı bir çocuk yatmaktadır. Merakına yenik düşüp sorduğunda yaşlı kadın iç çekerek cevap verir: "Hem annesinden hem babasından öksüz kalan torunumdur. Ağır bir hastalığı var, bütün doktorlara götürdük ama çare bulamadık. Dediler ki, bu hastalığın çaresini bulabilecek dünyada tek bir doktor var; ama o çok uzakta ve ona ulaşmak imkânsız. Günlerdir Allah’a yalvarıyorum, çocuğumun işini kolaylaştırsın diye."Doktor merakla sorar: "Peki o doktorun adı ne?"Yaşlı kadın cevap verir: "Doktorun adı İşân Hüseyni imiş."O an donup kalan doktor gözyaşlarına hâkim olamaz ve kadına dönerek şöyle der: "Kalk anacığım, kalk... Allah senin dualarını kabul etti. Senin duaların öyle yıldırımlar çaktırdı ki benim uçağımı gökten yere indirdi. Öyle seller akıttı ki yolumu değiştirdi. Ve sonunda beni sana getirdi. Dr. İşân Hüseyni benim."Bundan sonraki günlerde, bizi eğiten, uyandıran ve koruyan o ilahi iradenin en ince dokunuşlarını fark etmeye hazır mıyız? Ve asıl cesaret gerektiren soru şudur:Artık "Neden böyle insanlar sürekli benim hayatımı buluyor?" demeyi bırakıp, "Ben bugün kimin hayatına neyin vesilesi olarak gönderildim?" diye sormaya cesaret edebilir miyiz?Kaynakça Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn-i Mes̱nevî-yi Ma‘nevî (İçsel yansıma ve aynalama felsefesi için). Kemal, Yahya "Sessiz Gemi" şiiri (Kendi Gök Kubbemiz). Hüseyni, İşân Anlatıya konu olan yaşanmış olay ve hatıratı

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Psikolojik Sağlamlık: Kırıldığımız Yerden Yeniden Büyüyebilmek

Psikolojik Sağlamlık: Kırıldığımız Yerden Yeniden BüyüyebilmekBir ağacın gövdesine yakından baktığınızda, yıllar önce aldığı bir yaranın izini hâlâ taşıdığını görebilirsiniz. Zaman geçtikçe ağaç büyür, dalları uzar, kökleri derinleşir. Gövdesindeki yara bütünüyle kaybolmasa da ağacın büyümesiyle birlikte başka bir anlam kazanır. Artık o iz, yalnızca geçmişte yaşanmış bir hasarın değil, ağacın büyümeye devam edebilmiş olmasının da bir parçasıdır.İnsan yaşamı da kimi zaman buna benzer.Yaşadığımız her güçlük geride bıraktığımız bir anıya dönüşmez. Bazıları düşüncelerimizde, duygularımızda ve dünyayla kurduğumuz ilişkide izler bırakır. Fakat insanın yaşam öyküsü yalnızca başına gelenlerden ibaret değildir. O olayların ardından nasıl bir yol bulduğu, hangi kaynaklara tutunduğu ve yaşamını nasıl yeniden şekillendirdiği de hikâyesinin önemli bir bölümünü oluşturur.Peki, bazı insanların karşılaştıkları bütün güçlüklere rağmen yeniden ayağa kalkabilmelerini sağlayan nedir?Yoksulluk içinde büyüyen, gençlik yıllarında otomobil tamirciliği yapan Soichiro Honda’yı düşünelim. Kurduğu işin savaş yıllarında büyük zarar görmesine rağmen üretme arzusundan vazgeçmeyen Honda, savaş sonrası Japonya’nın sınırlı imkânları içerisinde motorlu bisikletler geliştirmeye yönelir. Bugün dünya çapında tanınan bir markanın temellerini atarken onu harekete geçiren yalnızca teknik bilgisi miydi? Yoksa kayıplarının ardından yeni olasılıkları görebilmesini sağlayan başka bir psikolojik kaynak mı vardı?Ya da Steve Jobs…Kendi kurduğu Apple şirketinden ayrılmak zorunda kalan Jobs, kariyerindeki bu önemli kırılmanın ardından üretmeyi bırakmadı. NeXT’i kurdu, Pixar’ın gelişiminde rol aldı ve yıllar sonra Apple’a geri döndü. Bir insanın mesleki kimliğinin önemli bir parçasını kaybettiği noktada yeniden bir gelecek tasarlayabilmesi bize ne anlatır?Bir başka yaşam öyküsünde Âşık Veysel karşımıza çıkar.Çocukluk yıllarında görme yetisini kaybeden Veysel, bağlamasıyla kurduğu ilişki aracılığıyla duygularını, yaşamı ve insanı anlatmanın kendine özgü bir yolunu buldu. Yaşadığı kayıp, onun hayatının önemli bir gerçeğiydi; fakat yaşamının bütün imkânlarını tanımlayan tek gerçek olmadı. Onu bugün hâlâ hatırlamamızı sağlayan şey, yaşadığı güçlüğün kendisi değil, o güçlükle birlikte ortaya koyabildiği eşsiz anlatımdır.Ve Ufuk Koçak…1999 Marmara Depremi’nde enkaz altında kalan ve iki bacağını kaybeden Koçak, sonraki yıllarda dalış sporuyla ilgilenerek önemli başarılara imza attı. Yaşamını kökten değiştiren bir olayın ardından yeniden hedefler belirlemesi, insanın değişen koşullar içerisinde kendisine yeni bir yaşam alanı oluşturabilmesinin dikkat çekici örneklerinden biridir.Bu insanların yaşamları birbirinden oldukça farklı. Yaşadıkları kayıplar, sahip oldukları imkânlar ve karşılaştıkları güçlükler de öyle.Ancak hikâyelerinin ortak bir noktası var: Yaşamlarının belirli dönemlerinde karşılaştıkları engeller, hikâyelerinin son cümlesi olmadı.Psikoloji literatüründe bu uyum ve toparlanma kapasitesini anlamamıza yardımcı olan kavramlardan biri psikolojik sağlamlıktır.Psikolojik Sağlamlık Nedir?Psikolojik sağlamlık, bireyin stresli, belirsiz veya örseleyici yaşam olayları karşısında psikolojik uyumunu sürdürebilme, değişen koşullara uyum sağlayabilme ve gerektiğinde yeniden toparlanabilme sürecidir.Ancak burada üzerinde durulması gereken önemli bir ayrım vardır.Psikolojik sağlamlık, insanın hiçbir koşulda incinmemesi, üzülmemesi ya da yaşadığı olaylardan etkilenmemesi anlamına gelmez.Aksine, bazen derinden sarsılmasına rağmen yaşamıyla yeniden ilişki kurabilmesidir.Sevdiğimiz bir insanı kaybettiğimizde, emek verdiğimiz bir ilişki sona erdiğinde, beklemediğimiz bir başarısızlıkla karşılaştığımızda veya yaşamımızın kontrolünü kaybettiğimizi hissettiğimizde, doğal olarak çeşitli duygusal tepkiler veririz.Üzüntü, korku, öfke, çaresizlik ve belirsizlik bu deneyimlerin bir parçası olabilir.Psikolojik sağlamlık, bütün bu duyguların yokluğu değil; duygularımızı yaşarken onlarla nasıl ilişki kurduğumuz, hangi kaynaklardan yararlandığımız ve zaman içerisinde yaşamımızı nasıl yeniden düzenleyebildiğimizle ilgilidir.Psikolojik sağlamlık alanının önemli araştırmacılarından Ann Masten, bu kavramı ordinary magic, yani sıradan mucize olarak tanımlar.Masten’in bu ifadesi oldukça anlamlıdır. Çünkü psikolojik sağlamlığın yalnızca olağanüstü insanların sahip olduğu, doğuştan gelen ve değişmeyen bir yetenek olmadığını vurgular.İnsanın gelişimsel kapasitesi, çevresinden aldığı destek, kurduğu güvenli ilişkiler, problem çözme becerileri ve yaşam boyunca edindiği deneyimler, bu sürecin önemli parçalarını oluşturur.Dolayısıyla psikolojik sağlamlık, bazı insanların sahip olup bazılarının tamamen yoksun olduğu bir özellikten çok, yaşam boyunca farklı koşulların etkisiyle gelişebilen dinamik bir süreçtir.Bizi Güçlü Kılan Şey Yaşadıklarımız mı, Onlarla Kurduğumuz İlişki mi?Hayatı zaman zaman akıntısı değişen bir nehre benzetebiliriz.Bazı dönemlerde su sakindir. Önümüzü görebilir, nereye ilerlediğimizi bilir ve kendimizi güvende hissederiz. Fakat kimi zaman akıntı hızlanır. Daha önce işe yarayan yöntemlerimiz yetersiz kalabilir. Yönümüzü kaybettiğimizi, hatta bulunduğumuz yerde kalabilmek için bile büyük çaba harcadığımızı hissedebiliriz.Böyle zamanlarda hepimiz aynı imkânlara sahip değilizdir.Bazılarımızın yanında kendisine uzanacak bir el, güvenebileceği insanlar ve başvurabileceği kaynaklar bulunurken bazılarımız bu desteklere ulaşmakta zorlanabilir.Bu nedenle psikolojik sağlamlığı yalnızca kişinin iradesine, karakterine veya güçlü olmayı seçmesine bağlamak doğru değildir.İnsan, içerisinde bulunduğu çevreden bağımsız olarak değerlendirilemez.Erken dönem yaşam deneyimlerimiz, bakım verenlerimizle kurduğumuz ilişkiler, sosyal çevremiz, ekonomik koşullarımız, geçmişte geliştirdiğimiz baş etme becerilerimiz ve bugün ulaşabildiğimiz destek sistemleri psikolojik sağlamlığımızı etkileyebilir.Üstelik zorlayıcı bir yaşam olayı her zaman insanı güçlendirmez.Bazı deneyimler kişinin psikolojik kaynaklarını ciddi biçimde zorlayabilir ve uzun süreli etkiler bırakabilir. Bu nedenle yaşanan her acının mutlaka bir kazanıma dönüşmesi gerektiğini düşünmek, bireyin yaşadığı güçlüğü anlamak yerine ona yeni bir yük getirebilir.Önemli olan, acıdan mutlaka bir ders çıkarmak değil; kişinin yaşadıkları karşısında ihtiyaç duyduğu güvenliği, desteği ve baş etme kaynaklarını yeniden oluşturabilmesidir.Bazen psikolojik sağlamlık yeni bir hedefe ilerlemek, bazen yardım istemek, bazen de yalnızca içinde bulunduğumuz zor dönemi kendimize zaman tanıyarak geçirebilmektir.Psikolojik Sağlamlığımızı Neler Etkiler?Psikolojik sağlamlık üzerine yapılan araştırmalar, bireyin yaşadığı güçlüklerle baş edebilmesinde risk faktörlerinin ve koruyucu faktörlerin önemli rol oynadığını göstermektedir.Risk faktörleri, bireyin zorlayıcı yaşam olaylarından olumsuz etkilenme olasılığını artırabilen koşullardır.Çocukluk döneminde ihmal veya istismara maruz kalmak, aile içi çatışmalar, ekonomik yoksunluk, sosyal izolasyon, güvensiz ilişkiler, kronik stres ve önemli kayıplar bu faktörler arasında değerlendirilebilir.Koruyucu faktörler ise zorlayıcı deneyimlerin olumsuz etkilerini azaltabilen ve bireyin uyum kapasitesini destekleyen kişisel, ilişkisel ve çevresel kaynaklardır.Güvenli ilişkiler kurabilmek, sosyal destek alabilmek, duyguları düzenleyebilmek, problem çözme becerileri geliştirmek, umut duygusunu koruyabilmek, öz yeterlilik algısı ve yaşamda anlam bulabilmek bu kaynaklardan bazılarıdır.Özellikle çocukluk döneminde en az bir güvenilir ve destekleyici yetişkinle kurulan ilişkinin, gelişimsel açıdan önemli bir koruyucu rol oynayabildiği bilinmektedir.Bu durum bize psikolojik sağlamlığın yalnızca bireyin kendi içerisinde geliştirdiği bir güç olmadığını da hatırlatır.Bazen insanın yeniden toparlanabilmesi, bir başkasının yanında kendisini güvende hissedebilmesiyle başlar.Bazen birinin bizi anlaması, duygularımıza alan açması veya ihtiyaç duyduğumuzda yanımızda olması, kendi kaynaklarımızı yeniden fark edebilmemize yardımcı olur.İnsan yalnızca kendi gücüyle değil, kurduğu bağların içerisinde de güçlenebilir.Psikolojik Sağlamlık Geliştirilebilir mi?Psikolojik sağlamlığın en umut verici yönlerinden biri, değişmez bir kişilik özelliği olmamasıdır.Araştırmalar, psikolojik sağlamlıkla ilişkili birçok becerinin ve koruyucu kaynağın yaşam boyunca desteklenebildiğini göstermektedir.Ancak bu gelişim, her koşulda olumlu düşünmeye çalışmak veya olumsuz duyguları bastırmak anlamına gelmez.Aksine, psikolojik esnekliğimizi artırmak, duygularımızı tanımak, ihtiyaçlarımızı fark etmek, gerektiğinde destek istemek ve değiştirebileceğimiz alanlarla değiştiremeyeceğimiz gerçekler arasında ayrım yapabilmek bu sürecin önemli parçalarıdır.Örneğin bir başarısızlık yaşadığımızda kendimizi bütünüyle başarısız bir insan olarak tanımlamak yerine, yaşanan olayla kişisel değerimiz arasında ayrım yapabilmek psikolojik esnekliğimizi destekleyebilir.Bir ilişki sona erdiğinde, bu kaybın yarattığı üzüntüyü inkâr etmeden kendi ihtiyaçlarımızı yeniden keşfedebilmek de benzer bir sürecin parçasıdır.Psikolojik sağlamlık bazen yaşamı eski hâline döndürmekten çok, değişen yaşam koşulları içerisinde kendimize yeni bir denge oluşturabilmektir.Peki, günlük yaşamımızda bu kapasiteyi desteklemek için neler yapabiliriz?Psikolojik Sağlamlığımızı Güçlendirmek İçin 10 Öneri1. Geçmişteki baş etme deneyimlerinizi fark edin.Bugüne kadar karşılaştığınız güçlükleri düşünün. Hangi durumlarda kendinizi çaresiz hissettiniz? O dönemlerde size ne yardımcı oldu? Hangi becerilerinizi kullandınız?Geçmişte yaşadığımız her olay bize olumlu bir şey öğretmek zorunda değildir. Ancak bazı deneyimler, daha önce fark etmediğimiz kaynaklarımızı tanımamıza yardımcı olabilir.Kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz: “Daha önce zorlandığım bir dönemde bana ne iyi gelmişti ve bugün bu kaynaklardan hangilerine yeniden ulaşabilirim?”2. Kendinize yeni deneyimler için alan açın.Alışılmış düzenimizin dışına çıkmak kimi zaman belirsizlik yaratabilir. Ancak yeni deneyimler, farklı koşullara uyum sağlayabilme becerimizi geliştirmek için fırsatlar sunabilir.Yeni bir beceri öğrenmek, farklı insanlarla tanışmak veya uzun süredir ertelediğiniz bir etkinliğe başlamak, kendinizle ilgili yeni yönler keşfetmenizi sağlayabilir.3. Güvenli ve destekleyici ilişkilerinizi güçlendirin.Psikolojik sağlamlık, her şeyi tek başımıza başarabilmek değildir.Zorlandığımızda bir başkasına ihtiyaç duymak, insan olmanın doğal bir parçasıdır.Duygularınızı ifade edebildiğiniz, yargılanmadan dinlendiğiniz ve kendinizi güvende hissettiğiniz ilişkileri korumaya özen gösterin. Bazen bir insanın varlığı, yaşadığımız sorunu çözmese bile o sorunla baş etme kapasitemizi destekleyebilir.4. Bedeninizin ihtiyaçlarını ihmal etmeyin.Psikolojik ve fiziksel iyi oluş birbirinden bağımsız değildir.Uyku düzeni, yeterli beslenme, fiziksel hareket ve dinlenme, stresle baş etme süreçlerimizi etkileyebilir.Bedeninizin verdiği sinyalleri fark etmek ve kendinize dinlenme hakkı tanımak da psikolojik sağlamlığın önemli bir parçasıdır.5. Duygularınızla mücadele etmek yerine onları anlamaya çalışın.Bazen güçlü olmak adına üzülmememiz, korkmamamız veya ağlamamamız gerektiğini düşünürüz.Oysa duygularımızı sürekli bastırmaya çalışmak, yaşadığımız güçlükleri ortadan kaldırmaz.Kendinize “Şu anda ne hissediyorum? Bu duygu bana hangi ihtiyacımı anlatıyor?” diye sormak, duygularınızla daha sağlıklı bir ilişki kurmanıza yardımcı olabilir.6. Mükemmel olma beklentisini esnetin.Her koşulda doğru kararlar vermek, her sorunu çözmek veya hiçbir zaman başarısız olmamak mümkün değildir.Kendinize yalnızca sonuçlarınız üzerinden değer biçtiğinizde, karşılaştığınız güçlükler kişisel yetersizliğinizin kanıtı gibi görünebilir.Oysa hata yapabilmek, öğrenebilmek ve gerektiğinde yeniden deneyebilmek insanın uyum kapasitesinin önemli parçalarıdır.7. Kontrol edebildiklerinizle edemediklerinizi ayırt edin.Yaşamımızda değiştiremediğimiz pek çok durumla karşılaşabiliriz.Geçmişte yaşananları, başka insanların kararlarını veya bazı beklenmedik olayları kontrol edemeyiz. Ancak bu olaylar karşısında hangi adımları atabileceğimiz, kimlerden destek isteyebileceğimiz ve kendimize nasıl yaklaşacağımız üzerinde belirli ölçüde etkimiz olabilir.Kabullenmek, yaşananları onaylamak ya da vazgeçmek değildir. Bazen değiştiremeyeceğimiz bir gerçekle mücadeleyi bırakıp enerjimizi kendi ihtiyaçlarımıza yöneltebilmektir.8. Yaşamınızda anlamlı bulduğunuz hedefler belirleyin.İnsanın yaşamında önem verdiği değerlerin ve kendisine ait amaçların bulunması, zor dönemlerde yönünü yeniden bulmasına yardımcı olabilir.Bu hedeflerin büyük olması gerekmez.Bazen uzun süredir ertelediğiniz bir görüşmeyi gerçekleştirmek, yeni bir şey öğrenmek veya kendinize küçük bir rutin oluşturmak bile anlamlı bir başlangıç olabilir.Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “Bugün, benim için önemli olan yaşama yaklaşmak adına atabileceğim küçük bir adım var mı?”9. Kendinize karşı daha şefkatli bir dil geliştirin.Zorlandığımız dönemlerde kendimize yönelttiğimiz eleştiriler, yaşadığımız duygusal yükü artırabilir.“Bunu da başaramadım”, “Daha güçlü olmalıydım” veya “Hâlâ neden toparlanamadım?” gibi düşünceler, içinde bulunduğumuz durumu daha da ağırlaştırabilir.Böyle anlarda kendinize, aynı güçlüğü yaşayan sevdiğiniz bir insana yaklaşacağınız anlayışla yaklaşmayı deneyin.Psikolojik sağlamlık, kendimize sürekli daha fazlasını yaptırmak değil; bazen sınırlarımızı kabul ederek kendimize destek olabilmektir.10. Değişime uyum sağlamak için kendinize zaman tanıyın.İnsan yaşamı sürekli değişir. İlişkiler, roller, beklentiler ve koşullar zaman içerisinde farklılaşabilir.Her değişime hemen alışmak veya her kaybın ardından kısa sürede toparlanmak zorunda değiliz.Bazen ilerlemek, hızlıca yeni bir başlangıç yapmak değil; yaşadıklarımızı anlamlandırabilmek için kendimize yeterli zamanı tanımaktır.İyileşmenin her zaman doğrusal ilerlemediğini hatırlayın. Bazı günler kendinizi daha iyi, bazı günler yeniden zorlanmış hissedebilirsiniz. Bu dalgalanmalar, gösterdiğiniz bütün çabanın boşa gittiği anlamına gelmez.Güçlü Olmak, Hiç Kırılmamak DeğildirPsikolojik sağlamlık denildiğinde çoğu zaman zihnimizde her koşulda ayakta kalabilen, duygularını kontrol eden ve karşılaştığı bütün güçlüklerin üstesinden tek başına gelebilen bir insan canlanır.Oysa psikolojik sağlamlığın özü, kusursuz bir dayanıklılık göstermek değildir.Bazen insanın en güçlü davranışı, yorulduğunu kabul edebilmesidir. Bazen yardım istemesi, bazen bir sınır koyması, bazen de artık kendisine iyi gelmeyen bir durumdan uzaklaşabilmesidir.Yaşadığımız kayıplar, hayal kırıklıkları ve zorlayıcı deneyimler yaşam öykümüzün bir parçası olabilir. Fakat bu deneyimler kim olduğumuzu veya gelecekte kim olabileceğimizi tek başına belirlemek zorunda değildir.Başlangıçta sözünü ettiğimiz ağacı yeniden düşünelim.Ağaç, gövdesindeki yarayı ortadan kaldırarak büyümez. Yaşamını sürdürdükçe o yaranın çevresinde yeni dokular oluşturur. Zamanla gövdesi genişler, kökleri güçlenir ve dalları başka yönlere uzanır.İnsan da bazen geçmişini değiştiremez. Ancak geçmişinin bugünkü yaşamında kapladığı yeri, onunla kurduğu ilişkiyi ve geleceğe doğru atacağı adımları zaman içerisinde yeniden şekillendirebilir.Belki de psikolojik sağlamlık, hiçbir zaman kırılmayacağımıza inanmak değil; kırıldığımızda da yaşamımızın büyümeye devam edebileceğini bilmektir.Çünkü insanın hikâyesi, yalnızca başına gelenlerle değil, bütün bunların ardından kendisine açabildiği yeni yollarla da yazılır.KaynakçaAmerican Psychological Association. (2020). Building your resilience. American Psychological Association.Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20Kalisch, R., Müller, M. B., & Tüscher, O. (2015). A conceptual framework for the neurobiological study of resilience. Behavioral and Brain Sciences, 38, e92. https://doi.org/10.1017/S0140525X1400082XLuthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child Development, 71(3), 543–562. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00164Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227Masten, A. S. (2014). Ordinary magic: Resilience in development. Guilford Press.Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 25338. https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.25338Ungar, M. (2011). The social ecology of resilience: Addressing contextual and cultural ambiguity of a nascent construct. American Journal of Orthopsychiatry, 81(1), 1–17. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01067.x

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Seni Değil, Seninle Olabilecekleri Bırakamıyorum

Seni Değil, Seninle Olabilecekleri BırakamıyorumBazı ilişkiler vardır; içinde iyi olmadığımızı anlamak zor değildir.Sürekli aynı yerden kırılırız. Aynı tartışmalar tekrar eder, aynı hayal kırıklıkları yaşanır. Kendimizi eskisinden daha kaygılı, daha değersiz ya da daha yalnız hissetmeye başlarız. Dışarıdan bakan biri için yapılması gereken oldukça açıktır: Gitmek.Bazen bizim için de açıktır.Yine de gitmek kolay olmaz.Çünkü bir ilişkinin bize iyi gelmediğini fark etmekle o ilişkiden duygusal olarak ayrılabilmek aynı şey değildir. Zihin “Bu bana zarar veriyor.” diyebilirken başka bir tarafımız hâlâ özleyebilir, umut edebilir, bekleyebilir.İşte tam da bu yüzden “Madem mutsuzsun, neden ayrılmıyorsun?” sorusu çoğu zaman meseleyi olduğundan çok daha basit gösterir.İnsan bazen kendisine iyi gelmeyen bir ilişkide, iyi olduğunu düşündüğü için kalmaz. Ayrılmanın içinde uyandırdığı şeylerle baş etmek zor geldiği için kalır.Birinden Ayrılırken Aslında Nelerden Ayrılırız?Bir ilişki sona erdiğinde hayatımızdan yalnızca bir insan çıkmaz.Sabah attığımız mesajlar, gün içinde aradığımız kişi, birlikte gidilen yerler, ortak arkadaşlıklar, küçük alışkanlıklar, yıllar içinde oluşmuş rutinler ve “ileride” diye başlayan bütün cümleler de değişir.Bu nedenle ayrılık, bugünü olduğu kadar geleceği de etkiler.Birlikte yaşayacağınızı düşündüğünüz ev, çıkacağınızı hayal ettiğiniz tatiller, belki evlilik, çocuklar ya da yalnızca birkaç ay sonrasına dair küçük planlar…Henüz gerçekleşmemiş olsalar bile insan bunlarla duygusal bir bağ kurabilir.Bu yüzden ayrılık kararının ardından insan kendisini yalnızca “Onu özlüyorum.” derken bulmaz.“Şimdi ne olacak?”“Ya yanlış karar veriyorsam?”“Biraz daha bekleseydim düzelir miydi?”“Ya bir daha kimseyle böyle bir bağ kuramazsam?”gibi sorular da ortaya çıkar.Dolayısıyla bazen geri dönmek istediğimiz şey yalnızca kişi değildir. O kişiyle birlikte kaybetmek üzere olduğumuz hayatın tamamıdır.Belki de Onu Değil, Olabileceği Kişiyi BırakamıyoruzBazı ilişkileri sürdürmemizi sağlayan şey ilişkinin bugünkü hâlinden çok, değişeceğine dair inancımızdır.Karşımızdaki insanın zaman zaman gösterdiği küçük değişimler bu umudu canlı tutabilir. Güzel geçen birkaç gün, içten bir özür, uzun zamandır beklediğimiz bir cümle ya da ilişkinin başındaki hâline kısa süreli bir dönüş…Ve insan yeniden düşünmeye başlar:“Demek ki aslında yapabiliyor.”“Biraz daha zaman verirsem belki düzelir.”“Beni seviyor ama bunu nasıl göstereceğini bilmiyor.”Böylece ilişkinin nasıl olduğu ile nasıl olabileceği arasındaki sınır giderek bulanıklaşır.Burada ayrılmayı zorlaştıran çok önemli bir şey vardır: Gitmek, yalnızca bugünkü kişiden vazgeçmek değildir. Onun bir gün dönüşmesini beklediğimiz kişiden de vazgeçmektir.İnsan bazen yaşadığı ilişkiye değil, ilişkinin potansiyeline bağlanır.Bu nedenle kendimize sorabileceğimiz en zor sorulardan biri belki de şudur:“Bu insan hiç değişmeyecek olsaydı, bugün olduğu hâliyle onu ve bu ilişkiyi yine seçer miydim?”Neden Hep Benzer İnsanlara Çekiliyoruz?Bazen hayatımızdaki kişilerin isimleri değişir ama ilişkilerimizin bizde bıraktığı his şaşırtıcı biçimde aynı kalır.Yine bekleyen taraf biz oluruz.Yine sevgiden emin olmaya çalışan taraf.Yine karşı taraf uzaklaştığında peşinden giden, yakınlaştığında rahatlayan kişi oluruz.Psikodinamik yaklaşım tam da bu tekrarların üzerinde durur.Çocuklukta yakın ilişkiler içinde öğrendiğimiz bazı duygusal deneyimler, yetişkinlikte neyi “tanıdık” bulduğumuzu etkileyebilir. Sevgi bizim için nasıl bir şeydi? Yakınlık kolayca ulaşılabilir miydi? Birinin ilgisini kazanmak için başarılı, uyumlu, sessiz ya da “iyi” olmamız mı gerekiyordu? Sevdiğimiz kişi bazen yakın, bazen ulaşılmaz mıydı?Freud’un tekrar zorlantısı kavramı da insanın geçmişte tamamlanmamış bazı ilişki örüntülerini farklı kişiler ve ilişkiler içinde yeniden kurabilmesini anlamaya çalışır.Buradaki önemli nokta şudur:İnsan bilinçli olarak acıyı seçmez.Fakat tanıdık bir ilişki biçimine farkında olmadan çekilebilir.Örneğin sevginin peşinden gitmeye alışmış biri için kendisini açıkça seven ve yanında duran bir insan ilk başta beklenmedik biçimde “heyecansız” gelebilir. Buna karşılık ne hissettiğini tam olarak anlayamadığı, zaman zaman uzaklaşan veya sevgisinden emin olamadığı biri çok daha yoğun duygular uyandırabilir.Çünkü yoğunluk her zaman yakınlık değildir.Ve tanıdıklık her zaman güven değildir.Bazen Mesele Sevilmekten Çok “Seçilebilmek” OlabilirBir insanın bizi istememesi neden bazen bu kadar ağır gelir?Çünkü her reddedilme yalnızca bugüne ait olmayabilir.Bazı insanlar için karşısındaki kişinin kendisini seçmesi, zamanla ilişkinin çok ötesinde bir anlam kazanmaya başlayabilir.“Beni seçerse yeterliyim.”“Benim için değişirse gerçekten değerliyim.”“Bunca şeyden sonra beni bırakmazsa demek ki sevilebilir biriyim.”Bu noktada ilişki artık yalnızca iki insan arasındaki bağ olmaktan çıkar. Kişinin kendi değeriyle ilgili bir sınava dönüşebilir.Bu yüzden ayrılmak da çok daha zor hâle gelir.Çünkü gitmek yalnızca “Bu ilişki bana uygun değil.” demek gibi hissedilmez.Bazen çok daha acı bir yere dokunur:“Beni seçmedi.”İnsan tam da bu duyguyla karşılaşmamak için ilişki içinde daha fazla çabalayabilir. Daha çok verir, daha çok bekler, daha fazla tolere eder.Belki de bilinçdışındaki beklenti şudur:“Bir gün beni gerçekten seçerse bütün bunların bir anlamı olacak.”Oysa burada üzerinde düşünülmesi gereken başka bir soru vardır:Bir başkasının beni seçmesi, neden benim kendi değerim hakkında bu kadar güçlü bir şey söylüyor?Bağlanma Sistemi Ayrılıkta Neden Bu Kadar Güçlü Tepki Verir?Bowlby’nin bağlanma kuramı açısından baktığımızda yakın ilişkiler yalnızca romantik sevgi alanları değildir. Aynı zamanda güvenlik duygumuzun önemli parçalarından biri hâline gelebilirler.Bu nedenle bağ kurduğumuz biri uzaklaştığında yalnızca üzülmeyiz. Bağlanma sistemimiz de harekete geçebilir.Kişiyi daha fazla düşünmeye, ona ulaşmaya, yakınlığı yeniden kurmaya çalışabiliriz.İlginç olan şudur: Bir ilişkinin problemli olduğunu bilmek bu sistemi otomatik olarak kapatmaz.“Bana iyi gelmiyor.” diyebilirsiniz ve yine de telefonunuzu kontrol edebilirsiniz.Ayrılmanız gerektiğini düşünebilir ve yine de mesaj atmasını bekleyebilirsiniz.Yaşadıklarınızı hatırlayabilir ve yine de onu özleyebilirsiniz.Bunların aynı anda yaşanması mümkündür.Çünkü bilmek ile bağın çözülmesi aynı süreç değildir.Bir Gün Çok Yakın, Ertesi Gün Çok Uzak…Bazı ilişkilerin özellikle zor bırakılmasının başka bir nedeni de ilişkinin sürekli değişen yapısıdır.Her zaman kötü giden bir ilişkiden farklı olarak burada güzel dönemler de vardır.Bazen partner son derece yakın, ilgili ve sevgi doludur. Sonra birden uzaklaşır. Bir tartışma çıkar. Günlerce soğukluk yaşanır. Tam insan “Artık yapamıyorum.” dediğinde yeniden bir yakınlaşma gelir.Bir özür.Uzun bir konuşma.Güzel geçirilen birkaç gün.Ve rahatlama.İnsan o anda ilişkinin kötü dönemini değil, yeniden gelen yakınlığın yarattığı rahatlamayı hisseder.Bir süre sonra kişi ilişkide iyi olmaktan çok, ilişkinin yeniden iyi olmasını beklemeye başlayabilir.Bu nedenle her yeni yakınlaşma “Belki bu sefer gerçekten değişti.” düşüncesini yeniden canlandırabilir.İlişkinin yarattığı yoğunluk da zaman zaman “Aramızdaki bağ çok güçlü.” şeklinde yorumlanabilir.Oysa bir ilişkinin yoğun hissettirmesi ile güvenli olması aynı şey değildir.Kaybetme korkusu, belirsizlik ve sürekli yakınlaşıp uzaklaşmak da çok güçlü duygular yaratabilir.Özlemek, Geri Dönmek Gerektiği Anlamına GelmezAyrılıktan sonra insanın en çok kafasını karıştıran duygulardan biri özlemdir.“Bu kadar özlüyorsam demek ki hâlâ onunla olmalıyım.”diye düşünebiliriz.Oysa özlem her zaman bir ilişkinin bizim için doğru olduğunu göstermez.Birini özlemek, onunla yaşadığımız güzel anları hatırlamak veya hâlâ ona karşı sevgi hissetmek mümkündür. Aynı zamanda o ilişkinin bize zarar verdiğini de bilebiliriz.İki gerçek aynı anda var olabilir:“Onu seviyorum.”ve“Onunla kurduğum ilişki bana iyi gelmiyor.”Birini sevmek, o ilişkinin devam etmesi gerektiğine dair tek başına yeterli bir ölçüt değildir.Çünkü sağlıklı bir ilişki yalnızca sevgiyle kurulmaz. Güven, saygı, sınırlar, karşılıklılık ve kişinin ilişki içinde kendisi olarak kalabilmesi de gerekir.Bazen birini sevmeye devam ederken ondan uzaklaşmak mümkündür.Ve bazen kendimizi korumak, sevgimizin bittiği yerde değil; sevgi devam ederken sınır koyabildiğimiz yerde başlar.Asıl Yasını Tuttuğumuz Şey Ne?Belki de bazı ilişkilerden ayrılmayı bu kadar zorlaştıran şey, ilişkinin gerçekte ne olduğunu kabul etmektir.Çünkü kabul ettiğimiz anda bazı umutların da yasını tutmamız gerekir.Onun değişmeyeceğini…Beklediğimiz özrün hiç gelmeyebileceğini…Birlikte düşündüğümüz geleceğin gerçekleşmeyebileceğini…Verdiğimiz emeğin ilişkinin istediğimiz yere gelmesine yetmediğini…Ve belki de karşımızdaki insanın, ihtiyaç duyduğumuz insan olmadığını…Bazen en büyük kayıp insanın kendisi değildir.“Bir gün olacak.” dediğimiz şeyin olmayacağını kabul etmektir.Bu yüzden ayrılıkların ardından yalnızca geçmiş için üzülmeyiz. Hiç yaşanmamış bir geleceğin de yasını tutabiliriz.Belki evlenmeyeceğiz.Belki birlikte yaşlanmayacağız.Belki kafamızda yüzlerce kez yaptığımız o konuşma hiçbir zaman gerçekleşmeyecek.Belki de yıllardır beklediğimiz şekilde sevilmeyeceğiz.İşte bu nedenle bazı ilişkilerden çıkmak yalnızca bir kapıyı kapatmak gibi değildir. O kapının arkasında bir gün bulacağımızı düşündüğümüz hayatın da artık orada olmadığını kabul etmektir.“Neden Kopamıyorum?” Yerine Başka Bir Şey Sorabilir miyiz?İnsan kendisine iyi gelmeyen bir ilişkiden ayrılamadığında çoğu zaman kendisine öfkelenmeye başlar.“Neden bu kadar güçsüzüm?”“Neden hâlâ onu düşünüyorum?”“Neden bir türlü bitiremiyorum?”Oysa belki de kendimizi yargılamak yerine anlamaya çalışmak daha işlevsel bir başlangıçtır.Belki soru “Neden ondan kopamıyorum?” değildir.Belki sorulması gerekenler şunlardır:Onu kaybettiğimde aslında neyi kaybetmiş olacağım?Onu mu özlüyorum, onun yanındayken hissettiğim şeyi mi?Bu ilişkide sürekli kazanmaya çalıştığım şey ne?Onun beni seçmesi benim için ne anlama geliyor?Bugünkü kişiye mi bağlıyım, yoksa değişeceğine dair umuduma mı?Bu ilişkide yaşadığım hangi duygu bana eskiden beri tanıdık geliyor?Ve belki de en önemlisi:Bu ilişki bundan sonra hiç değişmeyecek olsaydı, yine de içinde kalmak ister miydim?Bazen bir ilişkiden ayrılabilmek için önce sevgimizin bitmesini bekleriz.Oysa sevgi her zaman önce bitmez.Bazen önce gerçekliği görürüz. Sonra sınır koyarız. Sonra uzaklaşırız. Ve bağ, bütün bunların ardından yavaş yavaş çözülür.Çünkü bazı ilişkilerde bırakılması gereken yalnızca bir insan değildir.Bazen onun değişeceğine dair umudu, onun bizi seçerek değerimizi kanıtlayacağı beklentisini ve birlikte yaşayacağımızı düşündüğümüz hayatı da bırakmamız gerekir.Belki de gerçek ayrılık, tam olarak burada başlar.KaynakçaBowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anxiety and anger. Basic Books.Freud, S. (1920). Beyond the pleasure principle. International Psycho-Analytical Press.Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment: Studies in the theory of emotional development. Hogarth Press.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Koşullu-Koşulsuz Sevgi

Koşullu-Koşulsuz SevgiKlinik odasında danışanlarımdan en sık duyduğum cümlelerden biridir: “Ben onu hiçbir koşul öne sürmeden, tamamen olduğu gibi sevmiştim; o ise beni terk etti / bana zarar verdi.”Büyüme çağımızdan beri kulaklarımıza fısıldanan, filmlerin, dizilerin ve masalların bize ezberlettiği en büyük yalanlardan biridir "koşulsuz sevgi". Hiçbir şart sunulmadan, hiçbir bedel ödemeden, sadece var olduğumuz için birileri tarafından kusursuzca sarıp sarmalanacağımız inancıyla büyütülürüz. Hepimiz içten içe, hatalarımızla, dağınıklığımızla, kaprislerimizle biri tarafından "hiç değiştirilmeden" kabul edilmeyi hayal ederiz.Peki, yetişkinlerin dünyasına adım attığımızda gerçekle karşılaşınca ne olur? Hayatın en sert ama en şifalı yüzleşmelerinden biri şudur: Yetişkin ilişkilerinde "koşulsuz sevgi" diye bir şey yoktur; olamaz da.Sevgi, doğası gereği her zaman bir karşılıklılığa, bir dengeye ve görünmez bir "alışverişe" dayanır. Bu gerçeği yok saymak, insanı hayat boyu tükenmişlikten tükenmişliğe, zehirli ilişkilerden hayal kırıklıklarına sürükler."Koşul" Dediğimiz Şey Aslında Nedir?Birine "Seni koşulsuz seviyorum" dediğimizde bile, arka planda zihnimiz sessiz ama çok net sözleşmeler imzalar. Günlük hayatta "koşul" kelimesi kulağa biraz çıkarcı veya soğuk gelebilir. Oysa ilişkilerin ayakta kalabilmesi için bu şartlar adeta oksijen gibidir.Buradaki koşul; paraya, mala mülke ya da büyük başarılara bağlı olmak zorunda değildir. Çoğu zaman çok daha insani, çok daha temel kurallardır: “Bana temel düzeyde saygı duyduğun, değer verdiğim şeyleri ezmediğin sürece seni severim.” “Kriz anlarında kaçmak yerine masada kalabildiğinde, derdimi dinlemeye niyet ettiğinde sana bağlanabilirim.” “Bana bilerek, isteyerek ve sistematik olarak zarar vermediğin, ruhumu incitmediğin sürece bu bağ sürer.”Görüldüğü gibi, sevginin yaşayabilmesi ve insanın kendi benliğini koruyabilmesi için tarafların birbirine sunduğu temel insani çizgiler vardır. Bu çizgiler ortadan kalktığında, yani karşımızdaki insan bize aktif olarak zarar vermeye başladığında bile "Ama ben onu koşulsuzca seviyorum" diyerek kalmaya devam etmek bir erdem değil, insanın kendine yapabileceği en büyük haksızlıktır.İlişkilerdeki Gizli Alışveriş: Duygusal Ticaret Değil, Vefa Dengesiİnsan ilişkileri, en saf ve en temiz halinde bile karşılıklı bir alışveriştir. Bunu soğuk bir ticaret gibi değil, bir vefa ve özen dengesi olarak okumalıyız. Bir ilişkiye kalbimizi, zamanımızı ve emeğimizi yatırırken ruhsal olarak bir karşılık bekleriz:1. Görülmek ve Duyulmak: Karşımızdakinin gözünde var olduğumuzu, kıymetli olduğumuzu hissetmek.2. Güven ve Sığınak: En yorgun, en kırılgan anımızda sırtımızı yaslayabileceğimiz bir omuz bulmak.3. Karşılık (Vefa): Verdiğimiz sevginin ve gösterdiğimiz özenin en azından bir tebessümle, bir vefayla ya da benzer bir çabayla karşılanması.Eğer bir ilişkide trafik hep tek taraflı akıyorsa —yani bir taraf sürekli veren, fedakarlık yapan, alttan alan; diğeri ise sadece alan, talep eden ama hiçbir şey vermeyen konumundaysa— o ilişkideki sevgi bir süre sonra ruhsal bir yaraya dönüşür. Sağlıklı bir bağ, tek taraflı köleliklerle değil, dengeli bir "al-ver" döngüsüyle ayakta kalır."Koşulsuz Sevgi" Masalının Bize Kestiği Ağır FaturaPiyasada pompalanan o "koşulsuz sevgi" safsatası, insanlara çok ağır bir ruhsal fatura keser. Kişi; kendisini üzen, sınırlarına saygı duymayan, hatta psikolojik ya da fiziksel olarak hırpalayan bir ilişkide kalmaya devam eder ve kendi kendine şunu söyler: "Gerçek sevgi koşulsuzdur, demek ki ben yeterince sabırlı değilim, onu bu haliyle de sevebilmeliyim."İşte bu masal, iyi niyetli insanları zehirli ilişkilerin çekim alanına sokar. Oysa insan, koşullu bir varlıktır. Tahammül sınırımız, sabrımız, ruhsal kapasitemiz vardır. Sevgi; her şeye körü körüne göz yumma saflığı değil, "Ben de buradayım, benim de insani şartlarım var" diyebilme cesaretidir.Sevginin koşullu olduğunu kabul etmek onu küçültmez; aksine onu bilinçli, yetişkin ve değerli kılar. Koşul koyabilmek; insanın kendi sınırlarına sahip çıkabilmesi, "Benim de huzurum, ruh sağlığım ve güvenliğim bu ilişkinin en az senin kadar önemli bir parçasıdır" diyebilmesidir.Masallardaki o dağları deviren, her türlü haksızlığa boyun eğen "koşulsuz" mitleri bir kenara bırakalım. Kendi sınırlarını bilen, karşısındakinden özen talep eden ve bu insani şartlar altında el ele yürüyebilen iki gerçek insan olabilmek bütün mesele budur. Çünkü ruhsal özgürlük, her şeyi sineye çekmekte değil; neyi kabul edip neye "buraya kadar" diyeceğini bilmekte gizlidir.📚 Kaynakça ve Okuma Önerileri Fromm, Erich. (1956). Sevme Sanatı (Çev. Sururi Baykal). Payel Yayınları.(Sevginin pasif bir duygu değil, aktif bir çaba, sorumluluk ve karşılıklı bir emek olduğunu anlamak için başucu eseridir.) Yalom, Irvin D. (1989). Aşkın Yanılsamaları (Çev. Funda Başaran). Ayrıntı Yayınları.(İlişkilerde aradığımız kurtarıcılık, koşulsuzluk ve gerçek dışı beklentilerin insan ruhundaki yansımalarını hikayeleştiren psikolojik bir çalışmadır.) Gottman, John & Silver, Nan. (2015). Evliliği Sürdürmek İçin Yedi İlke (Çev. K. Atbaşoğlu). Varlık Yayınları.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Tahtın Bedeli

Tahtın BedeliHayatımızın bir döneminde hepimiz o büyüleyici hissi yaşamışızdır. Karşımıza öyle biri çıkar ki, onun attığı her adım bir pusula, kurduğu her cümle kanun gibi gelmeye başlar. Öyle bir yere koyarız ki o insanı; sıradan bir insan olmaktan çıkar, adeta hayatımızın merkezindeki tapınağın tek tanrısı haline gelir. Peki, bizler neden karşımızdakini bir "ilah" koltuğuna oturtma ihtiyacı duyarız? Ve o ilahın gölgesinde yaşamaya başladığımızda, kendi içimizde nasıl bir yangın çıkarırız? Gelin, bu hayranlık ve teslimiyet sarmalına birlikte bakalım.O Taht Neden Kurulur?Aslında hikaye çok eskilerden başlar. Çocukken anne babamızı dünyayı kurtaran, her şeyi bilen, kusursuz dev varlıklar olarak görürüz. Büyüdüğümüzde bu çocukluk özlemi kaybolmaz; sadece şekil değiştirir.Hayatta kendimizi eksik, yetersiz ya da biraz kaybolmuş hissettiğimizde, bu boşluğu dolduracak dışarıdan bir kahraman ararız. Karşımızdaki insana olağanüstü özellikler atfederiz: "O çok akıllı, o çok güçlü, o ne derse en iyisini bilir." Onu ilahlaştırmak, aslında kendi içimizdeki güvensizlikleri ve korkuları örtmenin en konforlu yoludur. Çünkü direksiyona kusursuz olduğuna inandığımız birini geçirdiğimizde, sorumluluktan da kaçmış oluruz.İlahın Gücünden Etkilenmek: Kendi Sesini Kısma HaliBirini ilahlaştırmaya başladığınız an, ilişkideki denge altüst olur. Artık iki eşit insan yoktur; biri tapınılan, diğeri ise onun lütfedeceği biricik sevgiyi veya onayı bekleyen bir kul haline gelmiştir.O "ilah" konumundaki kişinin gücünden etkilenmek, zamanla kendi benliğinizi kaybetmenize yol açar: Onun beğenmediği kıyafetleri giymemeye, sevmediği şeyleri hayatınızdan çıkarmaya başlarsınız. Kendi fikirleriniz, arzularınız ve sınırlarınız buharlaşır; çünkü onun rızası sizin için hayatta kalma meselesi haline gelmiştir. O övdüğünde dünyalar sizin olur, ama yüzünü biraz astığında ya da eleştirdiğinde kendinizi boşlukta, yok olmuş gibi hissedersiniz.Kendi İçimizdeki Çatışmalar: Tahttakinin Düşüşü ve Vicdan Azabıİşte asıl kopuş ve içsel savaş tam da burada başlar. Bir insanı ilahlaştırmanın faturası çok ağırdır ve bu fatura ruhunuza kesilir. İçeride kıyasıya yaşanan o çatışmalar şunlardır:1. Hayranlık ve Öfke Arasındaki Sıkışmışlık: Karşınızdakini kusursuz bir ilah yaptığınızda, onun yaptığı en ufak bir hata (örneğin size kırıcı bir şey söylemesi veya sıradan bir insan gibi bencilce davranması) içinizde büyük bir hayal kırıklığı yaratır. Ama ona kızamazsınız; çünkü ilahlar hata yapmaz! Bu öfkeyi içinize atar, kendi kendinizi suçlarsınız: "O kusursuz, sorun bende, demek ki ben yeterince iyi değilim."2. Özgürlük ile Güvenlik Çatışması: Bir yandan o güçlü figürün kanatları altında güvende hissetmek istersiniz, diğer yandan kendi benliğinizin boğulduğunu, nefessiz kaldığınızı fark edersiniz. İçinizdeki bir ses "Buradan kaç, kendi hayatını geri al" diye bağırırken, diğer ses "O olmadan hiçbir şey yapamazsın" diye korkutur.3. Yerle Bir Etme Dürtüsü (Devalüasyon): Büyü bozulup da o ilahın aslında etten kemikten, hataları ve korkuları olan sıradan bir insan olduğunu anladığınız an, bu kez sarkaç tersine döner. Onu tahttan indirip yerin dibine sokmak, suçlamak istersiniz. İçinizdeki bu ani geçiş (bir gün tapıp ertesi gün nefret etme hali) ruhunuzu darmadağın eder.Tapınaktan İnmek ve Gerçek Bağ KurmakHani hep derler ya; "Kimseyi dinden imandan edecek kadar büyütmeyin" diye. İlişkilerde de birini ilahlaştırmak, o ilişkiyi daha baştan çıkmaza sokmaktır. Çünkü gerçek sevgi ve bağ, iki kusurlu insanın yan yana durabilmesiyle mümkündür.Karşınızdakinin tahtını yıkmak ilk başta korkutucu gelebilir; sanki bütün zemin ayaklarınızın altından kayacakmış gibi hissedersiniz. Ancak o tahtı yıktığınızda fark edersiniz ki; ihtiyacınız olan şey dışarıdan gelen ilahi bir güç değil, kendi ayaklarınızın üzerinde durabilme cesaretidir.Gerçek aşk; tapınakta kul olmayı değil, iki eşit insan olarak göz göze bakabilmeyi seçtiğinizde başlar.Kaynakça ve Okuma Önerileri Fromm, Erich. (1956). Sevme Sanatı (Çev. Sururi Baykal). Payel Yayınları.(İnsanın kendi gücünü ve üretkenliğini dışarıdaki bir figüre devrederek yabancılaşmasını ve "putlaştırma" eğilimini anlamak için temel bir eserdir.) Freud, Sigmund. (1914). Narsisizm Üzerine ve Schreber Vakası (Çev. Emre Kapkın). Yapı Kredi Yayınları.(Bireyin kendi ideal benlik tasvirini ve tümgüçlülük arzusunu dışarıdaki bir nesneye yansıtma mekanizmasını açıklar.) Kohut, Heinz. (1971). Kendiliğin Çözümlenmesi: Psikanalizin Kişilik Bozukluklarının Narsisistik Tedavisine Katkısı (Çev. Cem Atbaşoğlu). Metis Yayınları.(Erken dönemdeki tümgüçlü ebeveyn fantezilerinin ve yetişkinlikteki idealizasyon ile aynalanma ihtiyaçlarının psikanalitik temellerini inceler.) Lacan, Jacques. (1966). Yazılar (Écrits) (Seçilmiş metinler ve "Büyük Öteki" kavramı üzerine derlemeler).(İnsanın kendi eksikliğini kapatmak için karşısındakine "tamlık" ve mutlak otorite (Büyük Öteki) atfetme dinamiklerini ele alır.) Yalom, Irvin D. (1992). Nietzsche Ağladığında (Çev. Alev Türker). Ayrıntı Yayınları.(İlişkilerdeki güç dengesizliklerini, hayranlık ve hayal kırıklığı sarmalını edebi bir dille gözler önüne seren psikolojik bir romandır.)

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Kaygılı ve Kaçıngan Bağlanan Kişilerin İlişkideki Dansı

Kaygılı ve Kaçıngan Bağlanan Kişilerin İlişkideki DansıHiç kendinizi bir ilişkide şu iki rolden birinde buldunuz mu?Biri mesajınıza geç yanıt verdiğinde içinizi kemiren o yoğun terk edilme korkusuyla art arda aramalar yaparken…Ya da partneriniz biraz fazla yaklaştığında içinizde aniden beliren o "boğuluyorum, bana biraz alan ver" dürtüsüyle geri çekilirken…Eğer bu sahne size tanıdık geliyorsa, romantik ilişkilerde en sık rastlanan ve tarafları en çok tüketen dinamiklerden birinin içindesiniz demektir: Kaygılı ve Kaçıngan Dansı.İşin aslı şu ki; ne biri "aşırı talepkâr ve takıntılı", ne de diğeri "duygusuz ve bencil". İkisi de sadece hayatta kalmaya ve çocuklukta öğrendikleri tek dille sevilmeye çalışıyor.Peki, ilişkide yaralandığımız bu yeri yine bir ilişkinin içinde onarmak mümkün mü? Gelin, birlikte bakalım.Önce Zemini Anlamak: "Güvenli Bağlanmak" Ne Demektir?Bağlanma kuramının öncüsü John Bowlby, bebeklikte bakım verenle kurulan duygusal bağın hayatta kalma refleksimiz olduğunu söyler. Yetişkinlikte ise bu güvenli liman rolünü partnerimiz devralır.Güvenli bağlanan bir yetişkin; yakınlık kurmaktan korkmaz, ihtiyaç duyduğunda partnerine yaslanabilir ama aynı zamanda kendi bağımsız alanını korumaktan da çekinmez. Bir çatışma çıktığında bunu ilişkinin sonu olarak değil, çözülmesi gereken bir problem olarak görür; duygularını savunmaya geçmeden açıkça ifade edebilir.Çünkü onların çocukluk belleğinde tutarlı, duyarlı ve ulaşılabilir bir bakım verenin fısıldadığı şu temel inanç yatar:“Görülüyorum, varlığım yeterli ve ihtiyaçlarım değerli.”Peki ya çocukluğumuzda bu duygusal ihtiyaçlar tutarsız karşılandıysa ya da tümden reddedildiyse? İşte o zaman sahneye kaygılı ve kaçıngan stratejiler çıkar.Bunlar Bir Hastalık ya da Tanı Değil: "Savunma Zırhlarımız"Öncelikle en önemli gerçeğin altını çizelim: Kaygılı veya kaçıngan bağlanmak bir kişilik bozukluğu ya da psikiyatrik bir tanı değildir. Bunlar, çocukken duygusal olarak hayatta kalabilmek için geliştirdiğimiz son derece anlaşılır adaptasyonlardır. Kaygılı Bağlanma (Alarm Sistemi Sürekli Açık Kalanlar):Bakım verenin bazen çok şefkatli, bazen ise tamamen ulaşılamaz olduğu tutarsız ortamlarda büyüyen çocuklar, sevginin her an ellerinden kayıp gidebileceğini öğrenirler. Bu yüzden hiperaktif bir bağlanma sistemi geliştirirler. İşlevi / Neden Gelişti? Çocuğun sevgiyi ve ilgiyi kaybetmemek için sürekli tetikte olması, ebeveynin dikkatini çekmek için sesini yükseltmesi gerekiyordu. Bugün Neye Zarar Verir? Yetişkinlikte partnerin en ufak bir dalgınlığı ya da geç yanıtı bile bir "terk edilme sinyali" gibi algılanır. Kişi güvence aramak için aşırı yakınlaşma, sitem, küsme veya kontrol etme gibi protesto davranışlarına başvurur; bu da ironik şekilde partneri daha çok uzaklaştırır. Kaçıngan Bağlanma (Kendi Kalesine Çekilenler):Duygusal ihtiyaçlarını her gösterdiğinde reddedilen, küçümsenen ya da ihmal edilen çocuklar ise şunu öğrenir: "İhtiyaçlarımı gösterirsem daha çok incinirim. En iyisi kimseye muhtaç olmamak." İşlevi / Neden Gelişti? Çocuğu daha fazla hayal kırıklığından ve yalnız kalma acısından korumak için duygusal düğmeyi kapatmasını sağladı. Kendi kendine yetmek bir hayatta kalma kalkanı oldu. Bugün Neye Zarar Verir? Dışarıdan "soğuk, mesafeli veya aşırı mantıklı" gibi görünseler de iç dünyalarında duygular vardır; sadece paylaşmak tehlikelidir. Partner yakınlaşmak istediğinde içsel bir "boğulma" hissiyle savunmaya geçer, konuyu değiştirir, meşguliyetlere sığınır ya da geri çekilirler."Takip Et ve Uzaklaş" Döngüsü: İki Yaranın KarşılaşmasıFarklı bağlanma stilleri bir araya geldiğinde kaçınılmaz olarak "kaygılı-kaçıngan tuzağı" ortaya çıkar:1. Kaygılı partner ilişkide bir güvensizlik hisseder ve yakınlaşmak için adım atar ("Neden sessizsin? Beni sevmiyor musun?").2. Kaçıngan partner bu yoğunluğu bir baskı ve tehdit olarak algılar, kendini korumak için bir adım geri çekilir.3. Bu geri çekilme, kaygılı partnerin "Beni terk ediyor!" alarmını çalar ve daha sert takip etmeye, eleştirmeye başlar.4. Kaçıngan daha da kabuğuna çekilir; kaygılı daha da öfkelenir.Buradaki trajik gerçek şudur: Aslında ikisi de güvende hissetmek istemektedir. Ancak kaygılı partner bunu daha çok yaklaşarak, kaçıngan partner ise mesafeyi koruyarak yapabileceğini düşünür.İlk Yaranın Ötesi: "Kazanılmış Güvenli Bağlanma"İlk yaralarımız anne ve babamızla kurduğumuz temaslarda açılmış olabilir; ancak kaderimiz bu ilk ilişkisel deneyimlerle sınırlı kalmak zorunda değil.Psikolojide buna "Kazanılmış Güvenli Bağlanma" denir. Beynimiz hayat boyu yeni deneyimlerle şekillenebilir (nöroplastisite). Zorlu bir geçmişe rağmen, onarıcı bir romantik ilişki yaşantısıyla veya bir terapi süreciyle güvenli bağlanmayı yetişkinlikte yeniden inşa etmek tamamen mümkündür.Bu Kalıpları Günlük Hayatta Nasıl Esnetebiliriz? Döngüyü Şahsileştirmeyi Bırakın: Çatışma anında sorunun eşiniz değil, aranızdaki görünmez dans olduğunu fark edin. "Ben şu an korktuğum için üstüne geliyorum, sen de boğulduğun için çekiliyorsun. Biz yine o döngüye girdik" diyebilmek bile gerilimi sakinleştirir. Tepkilerin Altındaki Kırılganlığı Paylaşın: Eleştiri ve suçlama savunma tepkileridir. Altında yatan asıl duygu ise çoğu zaman yalnızlık, korku veya yetersizliktir. "Sen beni önemsemiyorsun" yerine "Sessiz kaldığında kendimi güvensiz ve yalnız hissediyorum" demek köprü kurar. Tetiklenme Anlarında "Güvenli Mola" Verin: Kaçıngan partnerin sakinleşmek için alana, kaygılı partnerin ise terk edilmeyeceğine dair güvenceye ihtiyacı vardır: "Şu an bunalmış hissediyorum. Seni terk etmiyorum, 20 dakika sonra gelip bu konuyu konuşacağız."Terapinin İşlevi: Yeni Bir İlişki Kültürü İnşa EtmekKendi başınıza bu döngüyü kırmak bazen çok zorlayıcı olabilir; çünkü tetiklendiğimizde rasyonel zihnimiz değil, çocuklukta hayatta kalmaya çalışan parçamız kontrolü ele alır. Terapi tam da burada devreye girer: Gottman Çift Terapisi ile Güvenli Limanı Yeniden Kurmak:Gottman Çift Terapisi, çiftlerin içine düştüğü bu yıpratıcı çatışma döngülerini bilimsel ve somut yöntemlerle ele alır. Kaygılı partnerin eleştirisine ve kaçıngan partnerin duvar örme tepkisine alternatif yeni iletişim yolları geliştirilir. Tartışma anlarında fizyolojik olarak sakinleşme (mola ve fizyolojik yatışma), Çatışmanın altında yatan derin ihtiyaçları ve hayalleri keşfetme (Çatışma İçindeki Hayaller), Kırıcı bir tartışmanın ardından duygusal hasarı toparlama (Kavgadan Sonra / Onarma Girişimleri) ve partnerin etkisini kabul etme gibi pratiklerle çift, birbirini tetikleyen iki yaralı insan olmaktan çıkıp aynı takımda oynayan iki yol arkadaşına dönüşür. Bireysel Terapide Bağlanma Çalışması (Şema Terapi ve Bütüncül Yaklaşımlar):Bireysel süreçte kişinin "Sevilmeye layık değilim" ya da "Kimseye güvenemem, kendi başıma kalmalıyım" gibi erken dönem inançları çalışılır. Terapistle kurulan tutarlı, güvenli ve yargısız bağ; danışanın hayatına aktarabileceği yepyeni ve onarıcı bir güvenli bağlanma şablonu haline gelir.Bir ilişkide kaygılı ya da kaçıngan tepkiler vermek sizin kusurlu olduğunuzu göstermez; sadece geçmişte kendinizi çok iyi koruduğunuzu gösterir. Ancak dünün savunma zırhı, bugünün yalnızlığına dönüşmek zorunda değil.Unutmayınİlişkilerde yaralanır, ilişkilerde iyileşiriz.

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Aslında Ne İçin Tartışıyoruz? İlişkilerde Görünenin Altındaki Hikâye

Aslında Ne İçin Tartışıyoruz? İlişkilerde Görünenin Altındaki Hikâye“Sen zaten beni hiç dinlemiyorsun.”“Tamam, yine başladın.”“Ben mi başladım? Seninle hiçbir şey konuşulmuyor ki!”Tanıdık geldi mi?Belki cümleler birebir böyle değil. Ama bazen bir tartışmanın daha ilk birkaç cümlesinde nereye gideceğini hissederiz.Henüz asıl konuya bile gelinmemiştir ama içinizden bir ses şöyle der:“Eyvah… yine aynı yere gidiyoruz.”Peki gerçekten bir tartışmanın nasıl biteceğini, daha nasıl başladığına bakarak tahmin etmek mümkün olabilir mi?John Gottman’ın çiftlerle yaptığı yıllara yayılan çalışmalarında dikkat çekici cevaplardan biri tam olarak burada karşımıza çıkıyor.İlk 3 Dakika Sandığımızdan Daha Fazlasını Söylüyor OlabilirGottman ve araştırmacı Sybil Carrère, yeni evli 124 çifti bir araya getiriyor ve onlardan ilişkilerinde anlaşamadıkları bir konu hakkında konuşmalarını istiyor.Sonra bu çiftleri yıllar boyunca takip ediyorlar.Araştırmanın en çarpıcı taraflarından biri şu:Çiftlerin tartışmalarının yalnızca ilk üç dakikasındaki etkileşim biçimine bakıldığında bile, altı yıl sonraki evlilik sonuçları hakkında önemli ölçüde öngörüde bulunulabiliyor.Gottman’ın çalışmalarında aktarılan bir başka dikkat çekici oran ise %96.Bir çatışma konuşmasının nasıl sonuçlanacağı, etkileşimin ilk üç dakikasına bakılarak %96 oranında öngörülebiliyor.Bir düşünün…Üç dakika.Belki tartışmanın asıl konusuna bile gelmediğiniz üç dakika.Peki bu üç dakikada ne oluyor da konuşmanın geri kalanını bu kadar etkiliyor?Cevap çoğu zaman ne söylediğimizden önce, nasıl başladığımızda saklı.“Sen Zaten Hep Böylesin…”Gottman buna sert başlangıç diyor.Sert başlangıç her zaman bağırmak anlamına gelmiyor.Bazen oldukça sakin bir ses tonuyla bile başlayabilir:“Sen zaten hiçbir zaman beni düşünmüyorsun.”“Bir kere de söylediğim şeyi yap.”“Senin ailene gelince her şeyi yapıyorsun zaten.”“Boş ver, sen anlamazsın.”Dikkat ederseniz burada bir problem anlatılmıyor.Yavaş yavaş karşıdaki kişi problem hâline getiriliyor.Ve işte tartışmanın yönü tam burada değişmeye başlayabiliyor.Çünkü karşımızdaki kişi artık söylediğimiz şeyi anlamaya çalışmak yerine kendisini korumaya başlıyor.“Ben öyle bir insan değilim.”“Sen de aynısını yapıyorsun.”“Her şeyi yine bana yıkıyorsun.”Ve bir anda başlangıçtaki mesele kayboluyor.Bulaşık makinesi konuşulacaktı.Saat kaçta eve gelindiği konuşulacaktı.Bir mesajın neden cevapsız kaldığı konuşulacaktı.Ama artık çift bulaşık makinesini konuşmuyor.Birbirlerini konuşuyorlar.Peki Gerçekten Bulaşık Makinesini mi Tartışıyoruz?İşte burada tartışmanın biraz daha altına inmek gerekiyor.Çünkü çiftlerin tartışmalarında gördüğümüz şey her zaman tartışmanın tamamı değildir.Bunu bir katman gibi düşünebiliriz.En üstte gördüğümüz şey olaydır:“Eve geç geldin.”“Bana mesaj atmadın.”“Yine annenin tarafını tuttun.”“Evde bana hiç yardım etmiyorsun.”Ama biraz aşağı indiğimizde başka şeylerle karşılaşabiliriz.Kırıldım.Yalnız kaldım.Önemsenmediğimi hissettim.Senin için öncelikli miyim, emin olamadım.Bir katman daha aşağı indiğimizde ise bazen çok daha temel bir ihtiyaç vardır:Görülmek.Duyulmak.Değerli hissetmek.Güvende olmak.Partnerinin yanında olduğunu bilmek.İşte çift terapisinde bazen “Kim haklı?” sorusundan çok daha önemli bir soru ortaya çıkar:Bu tartışmanın altında aslında ne var?Çünkü “Neden bana mesaj atmadın?” diyen biri yalnızca bir mesajı sormuyor olabilir.Belki aslında şunu soruyordur:“Aklında mıyım?”“Annenin yanında neden beni savunmadın?” diyen biri yalnızca o akşam yaşanan olayı konuşmuyor olabilir.Belki altında:“Biz gerçekten aynı takım mıyız?”sorusu vardır.Ve bazen tartışmanın görünen yüzüyle uğraşırken çiftin asıl ihtiyacı hiç konuşulmadan kalır.Bir Tartışmanın İçinde Fark Etmeden Yaptığımız Dört ŞeyPeki bir tartışma kötü bir yere doğru giderken aslında arada ne oluyor?Gottman, yıllar boyunca çiftlerin tartışmalarını gözlemlediğinde bazı iletişim biçimlerinin tekrar tekrar ortaya çıktığını fark ediyor. Üstelik bunlar yalnızca o anki tartışmayı zorlaştırmıyor; sıklaştıklarında ilişkinin duygusal iklimini de zaman içerisinde değiştirebiliyor.Gottman bu dört iletişim biçimini oldukça çarpıcı bir isimle tanımlıyor:Mahşerin Dört Atlısı: Eleştiri, küçümseme, savunmaya geçme ve duvar örme.1. Eleştiri: Sorundan Kişiliğe GeçmekEleştiri, partnerimizin yaptığı bir davranıştan rahatsız olduğumuzu söylemekten farklıdır.Sağlıklı bir şikâyette belirli bir olaydan söz ederiz: Ne oldu, bunun üzerimizde nasıl bir etkisi oldu ve neye ihtiyacımız var?Eleştiride ise konu yavaş yavaş davranış olmaktan çıkar ve karşımızdaki kişinin nasıl biri olduğuna dönüşür.Artık problem “yapılan şey” değil, partnerimizin karakteridir.Özellikle “sen zaten…”, “sen hiçbir zaman…”, “sen hep…” gibi genellemeler bunun habercisi olabilir.Bu ayrım küçük görünebilir ama ilişkide oldukça önemlidir. Çünkü bir davranışı değiştirmek mümkündür. Fakat kişi kendisine “Sorun senin yaptığın şey değil, sorun sensin” mesajı geldiğini hissettiğinde doğal olarak kendisini korumaya başlayabilir.2. Küçümseme: Artık Yalnızca Kızgın DeğilimGottman’ın özellikle üzerinde durduğu davranışlardan biri küçümsemedir.Çünkü küçümsemede yalnızca öfke yoktur. İçinde bir miktar üstünlük ve değersizleştirme de bulunur.Alay etmek, partnerin söylediğini aşağılamak, onunla dalga geçmek, göz devirmek, iğneleyici konuşmak, zekâsını ya da yeterliliğini küçümsemek bu iletişim biçiminin parçaları olabilir.Buradaki gizli mesaj kabaca şuna dönüşür:“Ben senden daha doğru, daha mantıklı ya da daha iyiyim.”Bu nedenle küçümseme yalnızca tartışılan meseleye zarar vermez. Zamanla çiftin birbirine duyduğu saygıyı da aşındırabilir.Gottman’ın araştırmalarında küçümsemenin ilişki açısından özellikle güçlü bir tehlike işareti olarak görülmesinin nedeni de budur.3. Savunmaya Geçme: Kendimizi Korumaya Çalışırken Birbirimizi DuymamakEleştirildiğimizi hissettiğimizde kendimizi savunmak oldukça insani bir tepkidir.Sorun, savunmanın tartışma içerisindeki temel iletişim biçimimiz hâline gelmesidir.Savunmaya geçtiğimizde artık partnerimizin bize anlatmaya çalıştığı şeyi duymaktan çok, neden suçlu olmadığımızı göstermeye çalışırız.Açıklamalar yaparız, mazeretler üretiriz, karşı örnekler buluruz veya sorumluluğu yeniden karşı tarafa göndeririz.Ve çok sık karşımıza çıkan o küçük geçiş gerçekleşir:“Peki ya sen?”İşte burada iki taraf da kendisini anlatmaya çalışırken aslında kimse diğerini dinlememeye başlayabilir.Savunmaya geçmenin panzehiri her şeyi üzerimize almak değildir. Gottman yaklaşımında önemli olan, tartışılan meselede bize ait olan küçük de olsa bir parçanın sorumluluğunu alabilmektir.Çünkü bazen bir tartışmanın yönünü değiştiren şey “Tamamen ben hatalıyım” demek değil;“Burada benim de payım olduğunu görebiliyorum”diyebilmektir.4. Duvar Örme: Bazen Sessizlik Sakinlik DeğildirSonuncusu ise duvar örme.Dışarıdan bakıldığında diğerlerinden daha zararsız görünebilir.Kişi bağırmıyordur. Hakaret etmiyordur. Tartışmıyordur bile.Sadece susuyordur.Ama her sessizlik sakinlik anlamına gelmez.Gottman’ın çalışmalarında duvar örme, kişinin etkileşimden çekilmesiyle ilişkilidir. Partnerine cevap vermemek, göz temasını kesmek, konuşmayı tamamen kapatmak ya da zihinsel olarak konuşmadan uzaklaşmak şeklinde görülebilir.Bunun arkasında bazen umursamazlıktan çok yoğun fizyolojik uyarılma vardır.Yani kişi aslında o kadar yükselmiş olabilir ki artık sağlıklı biçimde konuşabilecek durumda değildir. Gottman bu yoğun bedensel ve duygusal yüklenmeyi “flooding” yani duygusal taşma kavramıyla açıklar.Kalp hızlanabilir, beden gerilebilir, düşünceler toparlanamayabilir ve kişi artık karşısındakini anlamaktan çok o yoğunluktan çıkmaya çalışabilir.Bu yüzden burada önemli bir ayrım vardır:Konuşmaya ara vermek ile duvar örmek aynı şey değildir.Sağlıklı bir mola, kişinin sakinleşmek için konuşmaya ara vermesi ve sonrasında konuşmaya geri dönmesidir.Duvar örmede ise ilişkinin kapısı belirsiz bir şekilde kapanır.Dört Atlı Neden Bu Kadar Önemli?Buradaki amaç bir tartışmanın ortasında partnerimize bakıp “Şu anda üçüncü atlıyı yapıyorsun” demek değildir.Asıl mesele kendi ilişki döngümüzü fark edebilmektir.Çünkü bu dört davranış çoğu zaman birbirinden bağımsız ilerlemez.Bir taraf eleştirdikçe diğeri savunmaya geçebilir. Savunmayla karşılaşan kişi kendisini duyurabilmek için daha fazla yükselebilir. İletişim sertleştikçe küçümseme ortaya çıkabilir. Yoğunluk arttığında taraflardan biri artık dayanamayarak tamamen kapanabilir.Sonra çift bir sonraki hafta başka bir konuda tartışır.Konu değişmiştir.Ama dans aynıdır.Bu nedenle çift terapisinde bazen en önemli soru:“Ne hakkında tartışıyorsunuz?”değil,“Tartışmaya başladığınızda ikinizin arasında ne oluyor?”sorusudur.Çünkü konu para olabilir, aileler olabilir, çocuklar olabilir, telefon olabilir.Ama altında çalışan ilişki döngüsü aynı kaldığı sürece çift kendisini tekrar tekrar aynı yerde bulabilir.“Ama Biz Hep Aynı Şeyi Tartışıyoruz!”Belki de ilişkinizde sizi en çok yoran şeylerden biri bu.“Bunu yüz kere konuştuk.”“Tamam dedik ama yine aynı şey oldu.”“Kaç yıldır aynı konuyu tartışıyoruz.”Burada Gottman’ın başka bir bulgusu biraz şaşırtıcı olabilir:Çiftlerin yaşadığı ilişki problemlerinin yaklaşık %69’u süreğen problemlerdir.Yani bazı meseleler tamamen ortadan kalkmayabilir.Çünkü karşınızdaki kişi sizden farklı bir insandır.Siz planlısınızdır, o daha spontandır.Siz konuşarak yakınlık kurarsınız, o yalnız kalarak sakinleşir.Siz para biriktirdiğinizde güvende hissedersiniz, o hayatın tadını çıkarmak için harcamak ister.Peki bu durumda ne yapacağız?Her farklılığı ortadan kaldırmaya mı çalışacağız?Belki de soru bu değildir.Belki daha iyi soru şudur:“Bu farklılık aramızda kalmaya devam etse bile birbirimizi yaralamadan bununla yaşayabilir miyiz?”Çünkü iyi ilişkilerin sırrı hiç problem yaşamamak olmayabilir.Problemi yaşarken birbirini kaybetmemek olabilir.Tartışmanın Başını Değiştirsek Ne Olur?Şimdi en baştaki cümleye geri dönelim:“Sen zaten beni hiçbir zaman düşünmüyorsun.”Bu cümlenin altında gerçekten ne olabilir?Belki:“Son zamanlarda biraz geri planda kaldığımı hissediyorum.”Belki:“Seninle daha fazla vakit geçirmeyi özledim.”Belki de sadece:“Beni biraz daha fark etmene ihtiyacım var.”Gottman’ın yumuşak başlangıç dediği şey tam olarak burada devreye giriyor.Yumuşak başlamak susmak değildir.Alttan almak değildir.Öfkelenmemek hiç değildir.Aynı ihtiyacı, karşımızdakini savunmaya itmeden anlatabilmektir.“Sen zaten beni hiç önemsemiyorsun.”yerine:“Bu hafta çok az vakit geçirdik ve kendimi senden biraz uzak hissettim. Bu akşam biraz birlikte kalmaya ihtiyacım var.”İhtiyaç aynı.Duygu aynı.Hatta problem de aynı.Ama konuşmanın kapısı bambaşka bir yerden açılıyor.Belki de Bir Sonraki Tartışmada Şunu DeneyebilirizBir dahaki sefere partnerinizle tartışmaya başladığınızı fark ettiğinizde hemen çözmeye çalışmayın.Önce kendinizi bir anlığına dışarıdan izleyin.İlk üç dakikada ne yapıyorum?Şikâyetimi mi anlatıyorum, yoksa partnerimin karakterini mi tarif ediyorum?Gerçekten şu anki olaya mı kızgınım?Yoksa bu olay bende daha eski ve daha derin bir yere mi dokunuyor?Ve belki en önemlisi:Öfkemin altında partnerime aslında ne söylemeye çalışıyorum?“Beni gör.”“Yanımda ol.”“Beni önemse.”“Beni yalnız bırakma.”“Benimle aynı takımda olduğunu hissettir.”Bazen bir tartışmanın en yüksek sesle söylenen cümlesi, anlatılmak istenen asıl cümle değildir.Ve belki ilişkilerde değişim tam da burada başlar:Partnerimize söylediğimiz cümleyi değil, o cümlenin altında söylemeye çalıştığımız şeyi fark ettiğimizde.Çünkü mesele her zaman tartışmamak değildir.Bazen mesele, tartışırken bile birbirimize ulaşmanın bir yolunu bulabilmektir.KaynakçaCarrère, S., & Gottman, J. M. (1999). Predicting divorce among newlyweds from the first three minutes of a marital conflict discussion. Family Process, 38(3), 293–301. https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.1999.00293.xGottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? The Relationship Between Marital Processes and Marital Outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution: Behavior, physiology, and health. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233.Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony Books.Bu hâli doğrudan kopyalayıp kullanabilirsiniz. Özellikle %69 süreğen problem bilgisi de Gottman Institute’un güncel açıklamalarında aynı oranla aktarılıyor. “Sen zaten beni hiç dinlemiyorsun.”“Tamam, yine başladın.”“Ben mi başladım? Seninle hiçbir şey konuşulmuyor ki!”Tanıdık geldi mi?Belki cümleler birebir böyle değil. Ama bazen bir tartışmanın daha ilk birkaç cümlesinde nereye gideceğini hissederiz.Henüz asıl konuya bile gelinmemiştir ama içinizden bir ses şöyle der:“Eyvah… yine aynı yere gidiyoruz.”Peki gerçekten bir tartışmanın nasıl biteceğini, daha nasıl başladığına bakarak tahmin etmek mümkün olabilir mi?John Gottman’ın çiftlerle yaptığı yıllara yayılan çalışmalarında dikkat çekici cevaplardan biri tam olarak burada karşımıza çıkıyor.İlk 3 Dakika Sandığımızdan Daha Fazlasını Söylüyor OlabilirGottman ve araştırmacı Sybil Carrère, yeni evli 124 çifti bir araya getiriyor ve onlardan ilişkilerinde anlaşamadıkları bir konu hakkında konuşmalarını istiyor.Sonra bu çiftleri yıllar boyunca takip ediyorlar.Araştırmanın en çarpıcı taraflarından biri şu:Çiftlerin tartışmalarının yalnızca ilk üç dakikasındaki etkileşim biçimine bakıldığında bile, altı yıl sonraki evlilik sonuçları hakkında önemli ölçüde öngörüde bulunulabiliyor.Gottman’ın çalışmalarında aktarılan bir başka dikkat çekici oran ise %96.Bir çatışma konuşmasının nasıl sonuçlanacağı, etkileşimin ilk üç dakikasına bakılarak %96 oranında öngörülebiliyor.Bir düşünün…Üç dakika.Belki tartışmanın asıl konusuna bile gelmediğiniz üç dakika.Peki bu üç dakikada ne oluyor da konuşmanın geri kalanını bu kadar etkiliyor?Cevap çoğu zaman ne söylediğimizden önce, nasıl başladığımızda saklı.“Sen Zaten Hep Böylesin…”Gottman buna sert başlangıç diyor.Sert başlangıç her zaman bağırmak anlamına gelmiyor.Bazen oldukça sakin bir ses tonuyla bile başlayabilir:“Sen zaten hiçbir zaman beni düşünmüyorsun.”“Bir kere de söylediğim şeyi yap.”“Senin ailene gelince her şeyi yapıyorsun zaten.”“Boş ver, sen anlamazsın.”Dikkat ederseniz burada bir problem anlatılmıyor.Yavaş yavaş karşıdaki kişi problem hâline getiriliyor.Ve işte tartışmanın yönü tam burada değişmeye başlayabiliyor.Çünkü karşımızdaki kişi artık söylediğimiz şeyi anlamaya çalışmak yerine kendisini korumaya başlıyor.“Ben öyle bir insan değilim.”“Sen de aynısını yapıyorsun.”“Her şeyi yine bana yıkıyorsun.”Ve bir anda başlangıçtaki mesele kayboluyor.Bulaşık makinesi konuşulacaktı.Saat kaçta eve gelindiği konuşulacaktı.Bir mesajın neden cevapsız kaldığı konuşulacaktı.Ama artık çift bulaşık makinesini konuşmuyor.Birbirlerini konuşuyorlar.Peki Gerçekten Bulaşık Makinesini mi Tartışıyoruz?İşte burada tartışmanın biraz daha altına inmek gerekiyor.Çünkü çiftlerin tartışmalarında gördüğümüz şey her zaman tartışmanın tamamı değildir.Bunu bir katman gibi düşünebiliriz.En üstte gördüğümüz şey olaydır:“Eve geç geldin.”“Bana mesaj atmadın.”“Yine annenin tarafını tuttun.”“Evde bana hiç yardım etmiyorsun.”Ama biraz aşağı indiğimizde başka şeylerle karşılaşabiliriz.Kırıldım.Yalnız kaldım.Önemsenmediğimi hissettim.Senin için öncelikli miyim, emin olamadım.Bir katman daha aşağı indiğimizde ise bazen çok daha temel bir ihtiyaç vardır:Görülmek.Duyulmak.Değerli hissetmek.Güvende olmak.Partnerinin yanında olduğunu bilmek.İşte çift terapisinde bazen “Kim haklı?” sorusundan çok daha önemli bir soru ortaya çıkar:Bu tartışmanın altında aslında ne var?Çünkü “Neden bana mesaj atmadın?” diyen biri yalnızca bir mesajı sormuyor olabilir.Belki aslında şunu soruyordur:“Aklında mıyım?”“Annenin yanında neden beni savunmadın?” diyen biri yalnızca o akşam yaşanan olayı konuşmuyor olabilir.Belki altında:“Biz gerçekten aynı takım mıyız?”sorusu vardır.Ve bazen tartışmanın görünen yüzüyle uğraşırken çiftin asıl ihtiyacı hiç konuşulmadan kalır.Bir Tartışmanın İçinde Fark Etmeden Yaptığımız Dört ŞeyPeki bir tartışma kötü bir yere doğru giderken aslında arada ne oluyor?Gottman, yıllar boyunca çiftlerin tartışmalarını gözlemlediğinde bazı iletişim biçimlerinin tekrar tekrar ortaya çıktığını fark ediyor. Üstelik bunlar yalnızca o anki tartışmayı zorlaştırmıyor; sıklaştıklarında ilişkinin duygusal iklimini de zaman içerisinde değiştirebiliyor.Gottman bu dört iletişim biçimini oldukça çarpıcı bir isimle tanımlıyor:Mahşerin Dört Atlısı: Eleştiri, küçümseme, savunmaya geçme ve duvar örme.1. Eleştiri: Sorundan Kişiliğe GeçmekEleştiri, partnerimizin yaptığı bir davranıştan rahatsız olduğumuzu söylemekten farklıdır.Sağlıklı bir şikâyette belirli bir olaydan söz ederiz: Ne oldu, bunun üzerimizde nasıl bir etkisi oldu ve neye ihtiyacımız var?Eleştiride ise konu yavaş yavaş davranış olmaktan çıkar ve karşımızdaki kişinin nasıl biri olduğuna dönüşür.Artık problem “yapılan şey” değil, partnerimizin karakteridir.Özellikle “sen zaten…”, “sen hiçbir zaman…”, “sen hep…” gibi genellemeler bunun habercisi olabilir.Bu ayrım küçük görünebilir ama ilişkide oldukça önemlidir. Çünkü bir davranışı değiştirmek mümkündür. Fakat kişi kendisine “Sorun senin yaptığın şey değil, sorun sensin” mesajı geldiğini hissettiğinde doğal olarak kendisini korumaya başlayabilir.2. Küçümseme: Artık Yalnızca Kızgın DeğilimGottman’ın özellikle üzerinde durduğu davranışlardan biri küçümsemedir.Çünkü küçümsemede yalnızca öfke yoktur. İçinde bir miktar üstünlük ve değersizleştirme de bulunur.Alay etmek, partnerin söylediğini aşağılamak, onunla dalga geçmek, göz devirmek, iğneleyici konuşmak, zekâsını ya da yeterliliğini küçümsemek bu iletişim biçiminin parçaları olabilir.Buradaki gizli mesaj kabaca şuna dönüşür:“Ben senden daha doğru, daha mantıklı ya da daha iyiyim.”Bu nedenle küçümseme yalnızca tartışılan meseleye zarar vermez. Zamanla çiftin birbirine duyduğu saygıyı da aşındırabilir.Gottman’ın araştırmalarında küçümsemenin ilişki açısından özellikle güçlü bir tehlike işareti olarak görülmesinin nedeni de budur.3. Savunmaya Geçme: Kendimizi Korumaya Çalışırken Birbirimizi DuymamakEleştirildiğimizi hissettiğimizde kendimizi savunmak oldukça insani bir tepkidir.Sorun, savunmanın tartışma içerisindeki temel iletişim biçimimiz hâline gelmesidir.Savunmaya geçtiğimizde artık partnerimizin bize anlatmaya çalıştığı şeyi duymaktan çok, neden suçlu olmadığımızı göstermeye çalışırız.Açıklamalar yaparız, mazeretler üretiriz, karşı örnekler buluruz veya sorumluluğu yeniden karşı tarafa göndeririz.Ve çok sık karşımıza çıkan o küçük geçiş gerçekleşir:“Peki ya sen?”İşte burada iki taraf da kendisini anlatmaya çalışırken aslında kimse diğerini dinlememeye başlayabilir.Savunmaya geçmenin panzehiri her şeyi üzerimize almak değildir. Gottman yaklaşımında önemli olan, tartışılan meselede bize ait olan küçük de olsa bir parçanın sorumluluğunu alabilmektir.Çünkü bazen bir tartışmanın yönünü değiştiren şey “Tamamen ben hatalıyım” demek değil;“Burada benim de payım olduğunu görebiliyorum”diyebilmektir.4. Duvar Örme: Bazen Sessizlik Sakinlik DeğildirSonuncusu ise duvar örme.Dışarıdan bakıldığında diğerlerinden daha zararsız görünebilir.Kişi bağırmıyordur. Hakaret etmiyordur. Tartışmıyordur bile.Sadece susuyordur.Ama her sessizlik sakinlik anlamına gelmez.Gottman’ın çalışmalarında duvar örme, kişinin etkileşimden çekilmesiyle ilişkilidir. Partnerine cevap vermemek, göz temasını kesmek, konuşmayı tamamen kapatmak ya da zihinsel olarak konuşmadan uzaklaşmak şeklinde görülebilir.Bunun arkasında bazen umursamazlıktan çok yoğun fizyolojik uyarılma vardır.Yani kişi aslında o kadar yükselmiş olabilir ki artık sağlıklı biçimde konuşabilecek durumda değildir. Gottman bu yoğun bedensel ve duygusal yüklenmeyi “flooding” yani duygusal taşma kavramıyla açıklar.Kalp hızlanabilir, beden gerilebilir, düşünceler toparlanamayabilir ve kişi artık karşısındakini anlamaktan çok o yoğunluktan çıkmaya çalışabilir.Bu yüzden burada önemli bir ayrım vardır:Konuşmaya ara vermek ile duvar örmek aynı şey değildir.Sağlıklı bir mola, kişinin sakinleşmek için konuşmaya ara vermesi ve sonrasında konuşmaya geri dönmesidir.Duvar örmede ise ilişkinin kapısı belirsiz bir şekilde kapanır.Dört Atlı Neden Bu Kadar Önemli?Buradaki amaç bir tartışmanın ortasında partnerimize bakıp “Şu anda üçüncü atlıyı yapıyorsun” demek değildir.Asıl mesele kendi ilişki döngümüzü fark edebilmektir.Çünkü bu dört davranış çoğu zaman birbirinden bağımsız ilerlemez.Bir taraf eleştirdikçe diğeri savunmaya geçebilir. Savunmayla karşılaşan kişi kendisini duyurabilmek için daha fazla yükselebilir. İletişim sertleştikçe küçümseme ortaya çıkabilir. Yoğunluk arttığında taraflardan biri artık dayanamayarak tamamen kapanabilir.Sonra çift bir sonraki hafta başka bir konuda tartışır.Konu değişmiştir.Ama dans aynıdır.Bu nedenle çift terapisinde bazen en önemli soru:“Ne hakkında tartışıyorsunuz?”değil,“Tartışmaya başladığınızda ikinizin arasında ne oluyor?”sorusudur.Çünkü konu para olabilir, aileler olabilir, çocuklar olabilir, telefon olabilir.Ama altında çalışan ilişki döngüsü aynı kaldığı sürece çift kendisini tekrar tekrar aynı yerde bulabilir.“Ama Biz Hep Aynı Şeyi Tartışıyoruz!”Belki de ilişkinizde sizi en çok yoran şeylerden biri bu.“Bunu yüz kere konuştuk.”“Tamam dedik ama yine aynı şey oldu.”“Kaç yıldır aynı konuyu tartışıyoruz.”Burada Gottman’ın başka bir bulgusu biraz şaşırtıcı olabilir:Çiftlerin yaşadığı ilişki problemlerinin yaklaşık %69’u süreğen problemlerdir.Yani bazı meseleler tamamen ortadan kalkmayabilir.Çünkü karşınızdaki kişi sizden farklı bir insandır.Siz planlısınızdır, o daha spontandır.Siz konuşarak yakınlık kurarsınız, o yalnız kalarak sakinleşir.Siz para biriktirdiğinizde güvende hissedersiniz, o hayatın tadını çıkarmak için harcamak ister.Peki bu durumda ne yapacağız?Her farklılığı ortadan kaldırmaya mı çalışacağız?Belki de soru bu değildir.Belki daha iyi soru şudur:“Bu farklılık aramızda kalmaya devam etse bile birbirimizi yaralamadan bununla yaşayabilir miyiz?”Çünkü iyi ilişkilerin sırrı hiç problem yaşamamak olmayabilir.Problemi yaşarken birbirini kaybetmemek olabilir.Tartışmanın Başını Değiştirsek Ne Olur?Şimdi en baştaki cümleye geri dönelim:“Sen zaten beni hiçbir zaman düşünmüyorsun.”Bu cümlenin altında gerçekten ne olabilir?Belki:“Son zamanlarda biraz geri planda kaldığımı hissediyorum.”Belki:“Seninle daha fazla vakit geçirmeyi özledim.”Belki de sadece:“Beni biraz daha fark etmene ihtiyacım var.”Gottman’ın yumuşak başlangıç dediği şey tam olarak burada devreye giriyor.Yumuşak başlamak susmak değildir.Alttan almak değildir.Öfkelenmemek hiç değildir.Aynı ihtiyacı, karşımızdakini savunmaya itmeden anlatabilmektir.“Sen zaten beni hiç önemsemiyorsun.”yerine:“Bu hafta çok az vakit geçirdik ve kendimi senden biraz uzak hissettim. Bu akşam biraz birlikte kalmaya ihtiyacım var.”İhtiyaç aynı.Duygu aynı.Hatta problem de aynı.Ama konuşmanın kapısı bambaşka bir yerden açılıyor.Belki de Bir Sonraki Tartışmada Şunu DeneyebilirizBir dahaki sefere partnerinizle tartışmaya başladığınızı fark ettiğinizde hemen çözmeye çalışmayın.Önce kendinizi bir anlığına dışarıdan izleyin.İlk üç dakikada ne yapıyorum?Şikâyetimi mi anlatıyorum, yoksa partnerimin karakterini mi tarif ediyorum?Gerçekten şu anki olaya mı kızgınım?Yoksa bu olay bende daha eski ve daha derin bir yere mi dokunuyor?Ve belki en önemlisi:Öfkemin altında partnerime aslında ne söylemeye çalışıyorum?“Beni gör.”“Yanımda ol.”“Beni önemse.”“Beni yalnız bırakma.”“Benimle aynı takımda olduğunu hissettir.”Bazen bir tartışmanın en yüksek sesle söylenen cümlesi, anlatılmak istenen asıl cümle değildir.Ve belki ilişkilerde değişim tam da burada başlar:Partnerimize söylediğimiz cümleyi değil, o cümlenin altında söylemeye çalıştığımız şeyi fark ettiğimizde.Çünkü mesele her zaman tartışmamak değildir.Bazen mesele, tartışırken bile birbirimize ulaşmanın bir yolunu bulabilmektir.KaynakçaCarrère, S., & Gottman, J. M. (1999). Predicting divorce among newlyweds from the first three minutes of a marital conflict discussion. Family Process, 38(3), 293–301. https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.1999.00293.xGottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? The Relationship Between Marital Processes and Marital Outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive of later dissolution: Behavior, physiology, and health. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233.Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work. Harmony Books.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Ruhun Görünmeyen Kıyılarına Yelken Açmak

Kendi İçimize Doğru Bir Yolculuk: Ruhun Görünmeyen Kıyılarına Yelken AçmakKendimizi tanıma çabası, insanın hayat boyu çıkabileceği en heyecan verici keşif yolculuğudur. "Ben aslında kimim?", "Neden hep benzer olaylarda aynı tepkileri veriyorum?" gibi sorular, içimizdeki pusulanın bizi kendi derinliklerimize çağıran fısıltılarıdır.Bu yolculuk, sisli bir ormanda patika açmaya benzer. Kimi zaman önümüzü aydınlatan bir fener bulur, ferahlarız; kimi zaman ise yıllardır kapağı açılmamış, tozlu anı sandıklarıyla burun buruna geliriz. Süreç boyunca içimizde saklanan ya da apaçık ortada duran duygularımızı, kalıplaşmış düşüncelerimizi, kırılgan ihtiyaçlarımızı ve bastırdığımız hayallerimizi tek tek masaya yatırır; kendimizle nihayet dürüst bir bağ kurarız.İç dünyamızın haritasını çıkarmak; hayatta neden zorlandığımızı anlamamızı, kendimize daha şefkatle yaklaşmamızı ve ilişkilerimizde daha sağlam durmamızı sağlar. Hangi durumlarda öfkelendiğimizi, ne zaman içimize kapandığımızı fark ettikçe hem kendimize hem de çevremize çok daha geniş bir pencereden bakabiliriz.Elbette insanın kendi karanlık odalarına girmesi, oradaki gölgelerle yüzleşmesi bazen ürkütücü olabilir. İşte terapi odası, bu yolculukta güvenle adım atabileceğiniz, yanınızda güvenilir bir fener tutanın olduğu güvenli bir sığınaktır.Psikodinamik Terapi: Bir Buzdağının Görünmeyen YüzüPsikodinamik terapi; katı kurallara bağlı kalmadan, aklınıza gelen her düşüncenin serbestçe aktığı, köklü ve derinlemesine bir terapi yöntemidir. Zihnimizi denizin üzerindeki bir buzdağı gibi düşünürsek; yüzeydeki belirtiler (kaygı, mutsuzluk, öfke) buzdağının sadece görünen ucudur. Dinamik terapi, suyun altında kalan o devasa kütleye—yani bilinçdışımıza, çocukluk anılarımıza ve iç çatışmalarımıza—odaklanır. Amacı sadece yüzeydeki dalgaları dindirmek değil, denizin altındaki akıntıları yönetebilecek kalıcı bir içsel güç kazandırmaktır.İç Dünyanın Düğümlerini ÇözmekBu ekol, bugünkü dertlerimizin köklerinin geçmişte nasıl filizlendiğini anlamaya çalışır. Hayatımızdaki "aynı filmi tekrar izliyormuş" hissinin nedenlerini araştırır. Özellikle gündelik hayatın koşturmacasında fark edemediğimiz, hatta kendimizden bile sakladığımız benlik parçalarımızı terapi aynasında net bir şekilde görmemizi sağlar. Kendi davranışlarının arkasındaki gerçek sebepleri merak eden, hayatındaki kör noktaları aydınlatmak ve ilişkilerini daha sağlam temellere oturtmak isteyen herkes için oldukça uygundur.Zihnin Odalarını GezmekTerapi sürecinde; çocukluğumuz, ailemizle kurduğumuz bağlar ve geçmişte aldığımız yaralar bugünkü kararlarımıza nasıl yön veriyor, bunlara bakarız. Önceden hazırlanmış ders programı gibi bir gündem yoktur. Danışan zihnindeki kapıları ardına kadar açar; aklına gelen anıları, rüyaları, arzuları ve hatta anlamsız bulduğu düşünceleri bile filtresizce anlatır.Bazen yüzleşmekten korktuğumuz acı veren duygular kapıyı çaldığında, zihnimiz otomatik olarak savunma kalkanlarını kaldırır ve kaçmak ister. Terapist, bu kalkanları (savunma mekanizmalarını) nazikçe fark etmenize ve ardında yatan gerçek duyguyu anlamanıza yardımcı olur.Kelimelere dökmekte zorlandığımız, adını koyamadığımız ya da içimizde çatışma yaratan duygular, terapistin eşliğinde yavaş yavaş çözülür ve anlaşılır hale gelir.Aynı Çemberin İçinde Dönüp Durmak: İlişkisel Döngüler"Neden hep beni üzen insanları buluyorum?" ya da "Neden hep aynı noktada tıkanıyorum?" dediğiniz anlar vardır. Hayatımızdaki bu kısır döngüler ve patinaj çektiğimiz yerler, dinamik terapinin ana odaklarından biridir. Kişi, kendisine zarar veren bu görünmez senaryoları fark ederek onları yeniden yazmayı öğrenir.Terapist ile Kurulan Güvenli KöprüTerapi odasında kurulan ilişki, dış dünyadaki ilişkilerinizin küçük bir provası gibidir. Geçmişte anne-babanızla ya da hayatınızdaki önemli figürlerle yaşadığınız hayal kırıklıkları, beklentiler ve iletişim kalıpları seans sırasında terapistle olan iletişime de yansır. Bu durum bir laboratuvar ortamı gibidir; burada fark edilen dinamikler, dış dünyadaki ilişkilerinizi iyileştirmek için en güçlü anahtara dönüşür.Bu Yolculuğun Bize Kazandırdıklarıİster sadece o anki sıkıntılardan kurtulmak için gelin, ister kendinizi derinlemesine keşfetmek isteyin; dinamik terapi uzun vadeli ve köklü bir dönüşüm sunar. Bir fırtınayı geçici olarak atlatmanın ötesine geçer; kendi geminizin gerçek kaptanı olmanızı sağlar. Duygusal dünyanız zenginleşir, ilişkileriniz daha samimi ve doyumlu hale gelir, kendinizle barışır ve hayatınızı çok daha anlamlı bir eksene oturtursunuz.KaynakçaGabbard, G. O. (2014). Psychodynamic Psychiatry in Clinical Practice (5th ed.). American Psychiatric Publishing.McWilliams, N. (2004). Psychoanalytic Psychotherapy: A Practitioner's Guide. The Guilford Press.Shedler, J. (2010). The Efficacy of Psychodynamic Psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109. https://doi.org/10.1037/a0018378Summers, R. F., & Barber, J. P. (2010). Psychodynamic Therapy: A Guide to Evidence-Based Practice. The Guilford Press.Yalom, I. D. (2002). The Gift of Therapy: An Open Letter to a New Generation of Therapists and Their Patients. HarperCollins.

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Yakınlık İsterken Neden Geri Çekiliriz?

Yakınlık İsterken Neden Geri Çekiliriz?Bir insan bir ilişkiyi gerçekten isteyebilir, sevebilir, yakınlık kurmaya ihtiyaç duyabilir; fakat ilişki derinleşmeye başladığında aynı yakınlıktan uzaklaşma ihtiyacı da hissedebilir.İlişkinin başlangıcında oldukça ilgili olan biri, karşısındaki kişinin hayatında daha önemli bir yer edinmeye başladığını fark ettiğinde geri çekilebilir. Partnerinin beklentilerini fazla bulabilir, daha fazla yalnız kalmak isteyebilir, duygusal konuşmalardan kaçınabilir veya ilişkinin içerisinde kendisini “sıkışmış” hissetmeye başlayabilir.Dışarıdan bakıldığında bütün bunları “bağlanma korkusu” olarak tanımlamak oldukça kolaydır.Ancak bazen asıl soru “Bu kişi neden bağlanmak istemiyor?” değil;“Bu kişi bağlandığında ne olacağından neden bu kadar endişe ediyor?” olabilir.Yakınlığı İlk Nerede Öğreniyoruz?Bir yetişkin olarak romantik ilişkilerimizde yakınlıkla ne yaptığımızı anlayabilmek için, yakınlığı ilk olarak nerede deneyimlediğimize bakmak önemlidir.Çocuk dünyaya geldiğinde yoğun duygularını tek başına düzenleyebilecek kapasiteye sahip değildir. Korktuğunda, huzursuz olduğunda, canı acıdığında veya bir ihtiyacı olduğunda bakım verenine yönelir.Bu tekrar eden deneyimler içerisinde çocuk yalnızca ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmayacağını öğrenmez. Aynı zamanda ilişkiler hakkında bazı temel beklentiler geliştirmeye başlar:“Birine ihtiyaç duyduğumda ne olur?”“Yaklaştığımda karşılık bulur muyum?”“Üzüldüğümde biri benimle kalabilir mi?”“Birine ihtiyaç duymak güvenli midir?”Bakım verenin ulaşılabilir, duyarlı ve çocuğun ihtiyacına uygun biçimde karşılık verebildiği deneyimlerde çocuk, yakınlığın zorlandığında başvurabileceği güvenli bir alan olabileceğini öğrenebilir.Fakat bakım veren sıklıkla duygusal olarak ulaşılmaz, tepkisiz veya reddedici olduğunda çocuk farklı bir şey öğrenebilir:“İhtiyaç duyduğumda karşılık alamayabilirim.”Benzer şekilde bakım veren aşırı müdahaleci olduğunda, çocuğun alanına ve sınırlarına yeterince yer bırakmadığında yakınlık bu kez yalnızca güven veren değil, bunaltıcı bir deneyim olarak da kodlanabilir.Böylece çocuk zaman içerisinde kendisini koruyabilmek için ihtiyacını daha az göstermeyi, kendi kendine yetmeye çalışmayı veya yakınlık arttığında geri çekilmeyi öğrenebilir.Bu noktada önemli olan şudur: Bunlar çocuğun bilinçli olarak aldığı kararlar değildir. İçinde bulunduğu ilişkide kendisini koruyabilmek ve duygularını düzenleyebilmek için geliştirdiği ilişki stratejileridir.Çocuklukta Öğrenilen Bir Strateji Yetişkin İlişkisine Nasıl Taşınır?Çocuklukta işe yarayan bir strateji, yetişkinlikte romantik ilişkilerde yeniden ortaya çıkabilir.Çocukken ihtiyaç duyduğunda karşılık alamamayı öğrenmiş biri, yetişkin olduğunda partnerine ihtiyaç duyduğunu göstermekte zorlanabilir.Çocukken yakınlığın beraberinde fazla müdahale getirdiğini deneyimleyen biri, yetişkin ilişkisinde partnerinin sıradan yakınlık taleplerini bile zaman zaman “üzerime geliyor” şeklinde algılayabilir.Duygusal ihtiyaçlarının karşılanmayacağı beklentisini geliştirmiş biri, ilerleyen yıllarda “Ben kimseye ihtiyaç duymam” diyerek ilişkilerinde güçlü bir bağımsızlık alanı oluşturabilir.Böylece bugün partnerle yaşanan bir durum, yalnızca bugünkü ilişkinin koşulları üzerinden deneyimlenmeyebilir.Partner “Biraz daha konuşabilir miyiz?” dediğinde kişi yalnızca bir konuşma talebi duymayabilir; bunu kendisinden fazla şey beklendiği şeklinde yaşayabilir.Partner daha fazla yakınlık istediğinde bunu sevginin bir ifadesinden çok özgürlüğünün kısıtlanması gibi hissedebilir.Bir tartışmada karşısındaki kişi duygusal olarak ona yaklaşmaya çalışırken, kendisini sakinleştirmek için uzaklaşmaya ihtiyaç duyabilir.İlişki ciddi bir noktaya geldiğinde ise bir başkasına ihtiyaç duyma ihtimali bile huzursuzluk yaratabilir.Dolayısıyla yetişkin romantik ilişkide gördüğümüz mesafe her zaman “Seni yeterince sevmiyorum” anlamına gelmeyebilir.Bazen kişinin geçmişten taşıdığı ilişki bilgisi ona şunu söylüyor olabilir:“Yakınlık arttığında kendini korumalısın.”Araştırmalar Bize Ne Söylüyor?Sharon Dekel ve Barry Farber tarafından yayımlanan bir çalışma, tam olarak bu noktayı anlamaya çalışmıştır.Araştırmacılar 22–28 yaşları arasındaki 58 genç yetişkinin romantik ilişki geçmişlerini ve yakınlıkla kurdukları ilişkiyi incelemişlerdir. Katılımcıların %22,4’ü ilişkilerinde kaçıngan özellikler gösteren grupta değerlendirilmiştir.Bu kişilerde yakınlık konusunda kaygı, partnerle daha derin paylaşımlarda bulunmaya veya bağlanmaya karşı isteksizlik ve partneri zaman zaman fazla “yapışkan” olarak algılama gibi özellikler görülmüştür. Ayrıca güvenli bağlanan katılımcılara kıyasla ilişkilerindeki kişisel doyumlarının daha düşük olduğu bildirilmiştir.Araştırmanın dikkat çekici taraflarından biri ise bu kişilerin yakınlığa ihtiyaç duymuyor olmamaları değildi.Hem güvenli hem de kaçıngan özellikler gösteren yetişkinler yakınlık kurmak istiyordu.Fark, yakınlıkla ne yaptıklarında ortaya çıkıyordu.Kaçıngan özellikler gösteren kişilerde yakınlık ihtiyacı ile yakınlığa karşı geliştirilen savunmaların aynı anda bulunabildiği görüldü. Başka bir ifadeyle kişi bir taraftan görülmek, kabul edilmek ve ihtiyaçlarının karşılandığı bir ilişki ararken; diğer taraftan reddedilme ihtimaline karşı yakınlığı sınırlandırmaya çalışabiliyordu.Bu nedenle ilişkilerde oldukça çelişkili görünen bir durum ortaya çıkabilir:“Bana yakın ol.”Ama aynı zamanda:“Çok da yaklaşma.”Peki Bu Romantik İlişkide Nasıl Görünür?Bazen ilişki henüz belirsizken kişi oldukça rahattır.Fakat ilişki netleştiğinde, partner daha fazla yakınlık istediğinde veya gelecek konuşulmaya başlandığında geri çekilme başlar.Partnerinin mesajlarını fazla bulabilir.Daha önce hoşuna giden ilgi bir süre sonra “bunaltıcı” gelmeye başlayabilir.Duygusal konuşmaları erteleyebilir.Bir problem olduğunda konuşmak yerine yalnız kalmak isteyebilir.Partnerine ihtiyaç duyduğunu hissettiği anda daha fazla bağımsızlık arayabilir.İlişki iyi giderken bile partnerinin kusurlarına daha fazla odaklanmaya başlayabilir.Bütün bunların ardından karşı taraf doğal olarak daha fazla güvence ve yakınlık istemeye başlayabilir.Ve tam burada çiftler arasında sık gördüğümüz bir döngü oluşabilir:Bir taraf yakınlaştıkça diğeri uzaklaşır; diğeri uzaklaştıkça ilk taraf daha fazla yakınlaşmaya çalışır.Sonunda her iki taraf da kendi korktuğu deneyimi yaşamaya başlar.Biri “Beni terk edecek” diye düşünürken, diğeri “Bu ilişkinin içinde kendime yer kalmayacak” diye hissedebilir.Geçmiş Bugünü Belirlemek Zorunda DeğildirBurada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta var.Bağlanma kuramı, bugün yaşadığımız her ilişki probleminin nedenini anne veya babamızda bulmamız gerektiğini söylemez.Erken dönem bakım veren ilişkileri önemlidir; ancak yetişkinlikteki romantik ilişki biçimimizi tek başına belirlemez. Sonraki ilişkilerimiz, kayıplarımız, reddedilme deneyimlerimiz, mizacımız ve hayatımız boyunca kurduğumuz güvenli ilişkiler de bu örüntünün şekillenmesine katkıda bulunabilir.Dolayısıyla geçmişe bakmanın amacı “Beni ailem böyle yaptı” sonucuna ulaşmak değildir.Amaç, bugün otomatik olarak yaptığımız bazı şeylerin nereden öğrenilmiş olabileceğini anlayabilmektir.Çünkü çocukken kendimizi koruyan bir ilişki stratejisi, yetişkinlikte artık ihtiyacımız olan yakınlığı kurmamızın önünde duruyor olabilir.Bu nedenle belki de kendimize sormamız gereken soru şudur:Birisi bana gerçekten yaklaştığında ben ne yaşıyorum?Yakınlık benim için güven mi ifade ediyor, yoksa bir süre sonra baskı mı?İhtiyaç duyduğumu söyleyebiliyor muyum?Partnerimin bana ihtiyaç duyması bende ne uyandırıyor?Bir ilişkide görülmek güzel gelirken, görülmeye devam etmek neden bazen zorlaşıyor?Bağlanma örüntülerini anlamak, geçmişte bir suçlu bulmak değil; bugünkü ilişkilerimizde geçmişten taşıdığımız hangi stratejileri hâlâ kullanmaya devam ettiğimizi fark etmektir.Çünkü bazen mesele bağlanmak istememek değildir.Mesele, bağlandığımızda geçmişte öğrendiğimiz korunma biçimlerinin yeniden devreye girmesidir.Ve bir örüntüyü fark etmek, onu değiştirebilmenin ilk adımlarından biri olabilir.Klinik Psikolog Deniz Beren KılıçlıKaynakçaBirnie, C., McClure, M. J., Lydon, J. E., & Holmberg, D. (2009). Attachment avoidance and commitment aversion: A script for relationship failure. Personal Relationships, 16(1), 79–97. https://doi.org/10.1111/j.1475-6811.2009.01211.xDekel, S., & Farber, B. A. (2012). Models of intimacy of securely and avoidantly attached young adults. The Journal of Nervous and Mental Disease, 200(2), 156–162. https://doi.org/10.1097/NMD.0b013e3182439702Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum Associates.

Psikoloji
Deniz Beren Kılıçlı

Ayrılık Acıdır, Ama Neden?

Ayrılık Acıdır, Ama Neden?Romantik bir ilişkinin bitişi, ilişkinin bir süredir yolunda gitmediğini biliyor olsak dahi sarsıcı olabilir. Çünkü ayrılık, yalnızca bir insanın hayatımızdan çıkması değildir. Birlikte kurulan düzenin, alışkanlıkların, geleceğe dair ihtimallerin ve zihnimizde şekillenen “biz” anlatısının da değişmesidir. Özellikle ayrılık kararını veren taraf biz değilsek, bu kayba reddedilme ve terk edilme deneyimi de eşlik eder. Bu nedenle bazen zihnimiz ilişkinin neden bitmesi gerektiğini çok iyi bilirken, duygularımız aynı hızda bu gerçeğe uyum sağlayamaz.İlişkiler yalnızca hayatımızda değil, beynimizde de bir yer edinir. Partnerimizin varlığı; yakınlık, ödül, motivasyon ve beklenti sistemleriyle ilişkilenen güçlü bir uyaran hâline gelebilir. Romantik reddedilme üzerine yapılan beyin görüntüleme çalışmalarında, eski partnerini hâlâ seven kişilere partnerlerinin fotoğrafları gösterildiğinde motivasyon, ödül ve yoğun arzu ile ilişkili bazı beyin bölgelerinde aktivasyon gözlemlenmiştir. Bu bulgular, ayrılık sonrasında neden “Onu düşünmemeliyim” dedikçe daha fazla düşündüğümüzü ya da iletişim kurmamak gerektiğini bildiğimiz hâlde mesaj atma isteğinin neden bu kadar güçlü olabildiğini anlamamız açısından önemlidir.Dolayısıyla ayrılık sonrasında yaşanan yoğun özlem her zaman “Bu ilişki benim için doğruydu” anlamına gelmez. Bazen özlenen şey kişinin kendisinden çok, onunla kurulan bağın tanıdıklığı; birlikte oluşturulan rutin; geleceğe ilişkin beklentiler veya ilişkinin kişinin yaşamında tuttuğu yerdir. Zihin, alıştığı bir bağın artık ulaşılabilir olmadığını kabul etmeye çalışırken tekrar tekrar o kişiye, anılara ve ilişkinin nasıl kurtarılabileceğine dönebilir.Özellikle terk edilen tarafta bu süreç daha karmaşık yaşanabilir. “Neden?”, “Nerede yanlış yaptım?”, “Bir şeyleri farklı yapsaydım kalır mıydı?”, “Beni nasıl bu kadar kolay bırakabildi?” gibi sorular yalnızca ilişkinin bitişini anlamlandırma çabası değildir. Aynı zamanda kişinin kendilik algısını yeniden düzenlemeye çalışmasının da bir parçasıdır. Çünkü romantik reddedilme bazen yalnızca “ilişkim sona erdi” şeklinde değil, “istenmedim”, “seçilmedim” ya da “yeterli olmadım” biçiminde kişisel bir anlam kazanabilir. Ayrılık acısının derinleştiği yerlerden biri de tam olarak burasıdır.Ayrılık Bir Yas SürecidirAyrılığın ardından yaşananları anlamanın en önemli yollarından biri, süreci bir yas deneyimi olarak değerlendirmektir. Yas yalnızca ölüm sonrasında ortaya çıkmaz. Hayatımızda anlam verdiğimiz bir bağın, rolün, düzenin ya da geleceğin kaybında da yas tutabiliriz.Üstelik romantik ayrılıklardaki kayıp oldukça katmanlıdır. Partnerinizi kaybederken onunla yaptığınız günlük konuşmaları, hafta sonu planlarını, ortak arkadaşlıkları, bazı mekânları, küçük ritüelleri ve belki de henüz gerçekleşmemiş bir geleceği de kaybedersiniz. Bu nedenle bazen insan, ayrıldığı kişiyi mi yoksa onunla yaşayacağını düşündüğü hayatı mı özlediğini ayırt etmekte zorlanabilir.Yas süreci de doğrusal ilerlemez. Bir gün ayrılığı kabullenmiş ve oldukça güçlü hissederken ertesi gün küçük bir hatırlatıcıyla yeniden yoğun bir özlem yaşayabilirsiniz. Bazen öfke, bazen hüzün, bazen rahatlama, bazen suçluluk, bazen de yeniden birleşme umudu ön plana çıkabilir. Bu değişkenlik, geriye gittiğiniz anlamına gelmez. Zihnin ve duyguların kaybı işlemleme biçimi çoğu zaman dalgalıdır.Bu nedenle ayrılığın ardından kendimizden hemen “eski hâlimize dönmemizi” beklemek gerçekçi olmayabilir. Konsantrasyonumuz azalabilir, işlevselliğimiz bir süre düşebilir, sosyal ilişkilerden uzaklaşmak isteyebilir veya tam tersine sürekli birileriyle birlikte olma ihtiyacı hissedebiliriz. Burada önemli olan duyguyu ortadan kaldırmaya çalışmaktan çok, onun bize ne anlattığını fark edebilmektir.“Artık üzülmemeliyim”, “Onu düşünmemeliyim”, “Bu kadar zaman geçti, çoktan geçmiş olması gerekiyordu” gibi cümleler çoğu zaman iyileşmeyi hızlandırmaz. Aksine kişi, yaşadığı acının üzerine bir de “Bunu neden hâlâ aşamadım?” yükünü eklemeye başlayabilir.Ayrılık sonrasında iyileşme, olanları unutmak ya da bir daha hiç üzülmemek değildir. İyileşme; ilişkinin hayatımızdaki yerini yeniden anlamlandırabilmek, kaybın yarattığı boşluğa zamanla yeni deneyimler yerleştirebilmek ve yaşananları kendi değerimizin bir göstergesi hâline getirmeden yolumuza devam edebilmektir.Ve belki de ayrılık sürecinin en önemli taraflarından biri şudur: Zaman tek başına her şeyi çözmeyebilir; fakat zamanın içinde kaybın yaşanmasına izin vermek, duyguları bastırmadan işleyebilmek ve değişen hayata yeniden temas etmek acının biçimini değiştirebilir. Bir zamanlar günün büyük bölümünü kaplayan düşünceler giderek daha seyrek gelir. Hatırlamak, ilk zamanlardaki kadar yoğun bir bedensel ve duygusal tepki yaratmamaya başlar.Bu süreçte sosyal desteğin korunması, günlük yaşamın mümkün olduğunca sürdürülebilmesi, ayrılığı sürekli yeniden tetikleyen davranışların fark edilmesi ve kişinin kendisine uyum sağlamak için zaman tanıması önemlidir.Ancak ayrılığın üzerinden zaman geçmesine rağmen acının yoğunluğu azalmıyor; kişinin günlük yaşamını, işlevselliğini, ilişkilerini veya kendisiyle kurduğu bağı belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel destek almak değerlendirilebilir. Çünkü bazen ayrılık yalnızca bugünkü ilişkinin kaybını değil, geçmişte yaşanmış başka kayıpları, reddedilme deneyimlerini ve kişinin kendisiyle ilgili taşıdığı daha eski anlamları da harekete geçirebilir.Ayrılık acıtır. Çünkü yalnızca bir kişiden değil, onunla birlikte oluşmuş bir yaşam biçiminden de ayrılırız. Yas ise unutmanın değil; kaybettiğimiz şeyle kurduğumuz ilişkinin biçim değiştirmesinin sürecidir.Klinik Psikolog Deniz Beren KılıçlıKaynakçaFisher, H. E., Brown, L. L., Aron, A., Strong, G., & Mashek, D. (2010). Reward, addiction, and emotion regulation systems associated with rejection in love. Journal of Neurophysiology, 104(1), 51–60. https://doi.org/10.1152/jn.00784.2009Kross, E., Berman, M. G., Mischel, W., Smith, E. E., & Wager, T. D. (2011). Social rejection shares somatosensory representations with physical pain. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(15), 6270–6275. https://doi.org/10.1073/pnas.1102693108Sbarra, D. A., & Emery, R. E. (2005). The emotional sequelae of nonmarital relationship dissolution: Analysis of change and intraindividual variability over time. Personal Relationships, 12(2), 213–232. https://doi.org/10.1111/j.1350-4126.2005.00112.x

Genel
Deniz Beren Kılıçlı

Anneyle Kurulan Bağ İlişkilerde Nasıl Yankılanır

Neden Hep Aynı İnsana Âşık Oluyorum?Hiç düşündünüz mü…Neden bazı insanlar en küçük tartışmada terk edileceklerinden korkuyor?Neden bazıları biri kendisine biraz yaklaştığında uzaklaşma ihtiyacı hissediyor?Neden bazı ilişkilerde “Beni gerçekten seviyor mu?” sorusu hiç bitmiyor?Ya da tam tersi…Neden bazı insanlar sevgiyi çok isterken, sevgi karşılarına çıktığında ondan kaçıyor?Çoğumuz bu soruların cevabını partnerimizde arıyoruz.“Daha ilgili biri olsaydı…”“Beni gerçekten anlasaydı…”“Biraz daha sevseydi…”Peki ya cevap partnerinizde değilse?Peki ya bugün ilişkinizde yaşadığınız birçok duygu, yıllar önce annenizin size nasıl baktığında, ağladığınızda size nasıl dokunduğunda, korktuğunuzda sizi nasıl sakinleştirdiğinde sessizce şekillenmeye başladıysa?Belki de bugün eşinizle yaşadığınız tartışmanın kökü bugünde değil; çocukluğunuzun görünmeyen odalarında saklıdır.Annemle Kurduğum İlk Bağ, İlişkilerimde Hâlâ Benimle Mi?Bir bebek dünyaya geldiğinde ilk öğrendiği şey konuşmak değildir.Yürümek de değildir.İlk öğrendiği şey, dünyanın güvenilir bir yer olup olmadığıdır.Ağladığında biri geliyor mu?Korktuğunda sarılan biri var mı?Üzüldüğünde duyguları görülüyor mu?İhtiyaç duyduğunda yanında kalan biri var mı?Çünkü bir bebek için anne yalnızca bakım veren kişi değildir. Anne, aynı zamanda dünyanın ilk aynasıdır.Çocuk o aynaya bakarak kendisiyle ve diğer insanlarla ilgili iki temel inanç geliştirir.“Ben sevilmeye değer miyim?”“İnsanlara güvenebilir miyim?”Belki de yetişkin olduğumuzda cevabını aradığımız pek çok ilişki sorusu, aslında bu iki sorunun farklı cümlelerle yeniden sorulmasından ibarettir.Psikiyatrist John Bowlby’nin geliştirdiği Bağlanma Kuramı da tam olarak bunu anlatır. Bowlby’ye göre çocuk, bakım veren kişiyle kurduğu ilk ilişki üzerinden kendisi ve diğer insanlar hakkında görünmez bir ilişki haritası oluşturur. Bu harita zamanla yalnızca çocukluk yıllarını değil, yetişkinlikte kurulan romantik ilişkileri de etkiler.Çocuk, çocukluğu boyunca yalnızca yürümeyi, konuşmayı ya da yemek yemeyi öğrenmez.Sevilmeyi de öğrenir.Yakınlığı öğrenir.Güvenmeyi öğrenir.Ve bazen de güvenememeyi…İşte bu öğrenmeler, yıllar sonra romantik ilişkilerimizin görünmeyen senaryosuna dönüşebilir.Türkiye’de Nebi Sümer ve Meltem Anafarta Şendağ tarafından yapılan bir araştırmada da ebeveynlerine güvenli bağlanan çocukların kendilerini daha değerli algıladıkları, daha düşük kaygı yaşadıkları ve daha olumlu bir benlik algısı geliştirdikleri gösterilmiştir. Araştırma, güvenli bağlanmanın yalnızca çocukluk dönemini değil, kişinin ilerleyen yaşamındaki psikolojik dayanıklılığını ve kendilik algısını da etkileyen önemli bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. pdf.php.pdfAslında romantik ilişkilerde yaşadığımız pek çok zorluk, partnerimizden çok daha eski bir hikâyenin izlerini taşıyor olabilir.Belki de bu yüzden…Partneriniz mesajınıza geç cevap verdiğinde içinizi kaplayan yoğun kaygı yalnızca bugüne ait değildir.Belki bu yüzden en küçük eleştiride kendinizi yetersiz hissedersiniz.Belki bu yüzden biri sizi gerçekten sevdiğinde bile içinizden sessizce “Bir gün gidecek.” diye geçirirsiniz.Ya da tam tersi…Belki de biri size fazla yaklaştığında bunalmaya başlar, özgürlüğünüzü kaybedeceğinizi hissedersiniz.Yakınlık istediğiniz hâlde, yakınlık arttıkça geri çekilirsiniz.Çünkü zihnimiz bugünkü ilişkiyi yalnızca bugünkü olaylarla değerlendirmez.Dünü de masaya getirir.Üstelik çoğu zaman bunun farkında bile olmayız.Elbette çocukluk yaşantılarımız tek başına bütün ilişkilerimizi belirlemez. Her insanın yaşam deneyimi farklıdır ve romantik ilişkiler; kişilik özellikleri, yaşam olayları, iletişim becerileri ve ilişki içinde yaşanan deneyimlerden de etkilenir. Ancak çocuklukta kurulan ilk bağlar, ilişkilere hangi pencereden baktığımızı anlamamız için önemli ipuçları sunar.Belki de bu yüzden terapi odasında yalnızca bugünkü tartışmaları konuşmayız.Bazen bugünkü kırgınlığın izini sürerken yıllar öncesine, ilk kez görülmediğinizi hissettiğiniz ana gideriz.Bazen eşinizin cümlesi sizi incitmez; o cümle, geçmişte taşıdığınız bir yaranın üzerine dokunur.İşte terapi, yalnızca bugünü anlamaya değil, bugünü etkileyen eski hikâyeleri de fark etmeye alan açar.Ve belki de bu yazının en umut veren kısmı tam da burada başlıyor.Çocukluğumuz kaderimiz değildir.Bağlanma biçimimiz hayatımızı etkileyebilir; ama hayatımızı belirlemek zorunda değildir.İnsan beyni yaşam boyu yeni ilişki deneyimlerinden öğrenmeye devam eder. Güvenli bir romantik ilişki, sağlıklı sosyal bağlar ve psikoterapi; geçmişte oluşan ilişki kalıplarının zamanla yeniden şekillenmesine katkı sağlayabilir.Belki de bugünkü ilişkinizi değiştirecek ilk adım, partnerinizi değiştirmeye çalışmak değildir.Belki de ilk adım, ilişkinize çocukluğunuzdan hangi hikâyeyi taşıdığınızı merak etmektir.Çünkü bazen en büyük değişim, karşımızdakini anlamaya çalışmadan önce, kendimizi anlamaya cesaret ettiğimiz anda başlar.

Bireysel Danışmanlık
Deniz Beren Kılıçlı