İmposter (Sahtekârlık) Sendromu

İmposter (Sahtekârlık) Sendromu
Hiç bir başarı elde ettiğinizde bunun gerçekten sizin başarınız olduğuna inanmakta zorlandığınız oldu mu? Belki de uzun zamandır emek verdiğiniz bir hedefe ulaştınız ancak kendinizi takdir etmek yerine bunun yalnızca bir şans olduğunu düşündünüz. Ya da çevrenizdeki insanlar sizi başarılı ve yeterli görürken siz hâlâ bir gün aslında o kadar da iyi olmadığınızın anlaşılacağından endişe ediyorsunuz. Psikolojide bu deneyim İmposter Sendromu (Sahtekârlık Fenomeni) olarak adlandırılır. Kişinin sahip olduğu becerilere, deneyimlere ve başarılarına rağmen kendisini yeterli görmemesi, bulunduğu konumu hak etmediğini düşünmesi ve başkalarının bir gün bu yetersizliği fark edeceğinden korkmasıyla ilişkilidir. Üstelik bu duyguyu yaşamak için başarısız olmanız da gerekmez. Bazen tam tersine, başarılarınız arttıkça kendinizden duyduğunuz şüphe de artabilir.
Başarılı Kadınlarla Başlayan Bir Araştırma
1978 yılında psikologlar Pauline Rose Clance ve Suzanne Imes, 150’den fazla başarılı kadınla yürüttükleri klinik çalışmalar ve gözlemler sonucunda oldukça dikkat çekici bir durum fark ettiler. Akademik başarıları, mesleki deneyimleri ve çevrelerinden aldıkları takdire rağmen bu kadınların birçoğu kendilerini yeterli hissetmiyor, başarılarını şansa bağlıyor ve bir gün aslında o kadar da yetenekli olmadıklarının anlaşılacağından korkuyordu. Araştırmacılar bu deneyimi Sahtekârlık Fenomeni olarak tanımladılar. İlk olarak başarılı kadınlar üzerinden ele alınan bu kavramın, sonraki araştırmalarla farklı cinsiyetlerden ve meslek gruplarından kişiler tarafından da deneyimlenebildiği görüldü.
Peki, Başarılı İnsanlar Neden Kendilerini Yetersiz Hisseder?
Sahtekârlık fenomeninin en dikkat çekici taraflarından biri, kişinin başarılarını kendi yeterliliğinin bir göstergesi olarak kabul etmekte zorlanmasıdır. Başarılarını şansa, doğru zamana veya başkalarının desteğine bağlarken yaptığı küçük bir hatayı bile kendi yetersizliğinin kanıtı olarak değerlendirebilir. Böylece başarı, kişiye beklediği güven duygusunu vermek yerine yeni bir kaygının başlangıcı haline gelebilir. Çünkü artık yalnızca başarılı olmak değil, başkalarının gözündeki başarılı insan imajını korumak da önem kazanmıştır. Kişi kendisine daha yüksek hedefler koyabilir, daha fazla çalışabilir, sürekli yeni eğitimler alabilir ve hata yapmamak için kendisini denetleyebilir. Ancak bütün bu çabaya rağmen zihnindeki “Gerçekten yeterli miyim?” sorusu varlığını sürdürür.
Bu Duyguyu Yalnızca Siz Yaşamıyorsunuz
İlginç olan şu ki, sahtekârlık duyguları yalnızca kariyerinin başındaki veya deneyimsiz kişilerde görülmez. Kendi alanlarında oldukça başarılı, tanınmış ve yetkin kişiler de benzer deneyimlerden söz etmiştir. Örneğin Oscar ödüllü oyuncu Tom Hanks, başarılarına rağmen bir gün insanların kendisini bulunduğu konumu hak etmeyen biri olarak göreceğinden duyduğu endişeyi anlatmıştır. Oyuncu Natalie Portman da Harvard’daki öğrencilik yıllarında kendi yeterliliğinden şüphe ettiğini dile getirmiştir. Ünlü oyuncu ve komedyen Tina Fey de başarılarına rağmen kendisini zaman zaman sahtekâr gibi hissettiğinden söz etmiştir. Dünyaca ünlü model Bella Hadid de kariyerindeki başarılara rağmen kendisini bulunduğu konumu hak etmiyormuş gibi hissettiği dönemlerden söz etmiştir. Bu durum, dışarıdan görülen başarı ile kişinin kendisine yönelik algısının ne kadar farklılaşabileceğini düşündürmektedir. Bu isimlerin deneyimleri, başarı ve toplumsal takdirin kişinin kendisini yeterli hissetmesini her zaman sağlamadığını gösteren dikkat çekici örneklerdir.
Bu Duygunun Altında Ne Olabilir?
Sahtekârlık fenomeni çoğu zaman mükemmeliyetçilik, özdeğer, onaylanma ihtiyacı ve başarısızlık korkusuyla ilişkilidir. Özellikle kişinin değerli olmayı başarılı olmakla eşleştirdiği durumlarda, hata yapmak yalnızca bir başarısızlık değil, kendi yeterliliğine yönelik bir tehdit olarak algılanabilir. Bazen çocukluk döneminde başarıya verilen aşırı önem, sürekli karşılaştırılmak veya yalnızca başarılı olduğunda takdir edildiğini hissetmek de bu düşünce biçiminin gelişmesine katkıda bulunabilir. Ancak her bireyin deneyimi ve bu deneyimin altında yatan nedenler farklıdır. Kimi zaman da kişi başarısız olmaktan çok, başarılı olduktan sonra kendisinden beklenenleri karşılayamamaktan korkar.
Kendinize Şu Soruları Sormayı Deneyin
- Başarılarımı neden şansa bağlarken hatalarımı doğrudan kendimle ilişkilendiriyorum?
- Kendimi yeterli hissetmek için daha ne kadar başarılı olmam gerekiyor?
- Bir hata yaptığımda yalnızca davranışımı mı eleştiriyorum, yoksa kendimi bütünüyle yetersiz mi görüyorum?
Bu soruların yanıtları, kendinizle kurduğunuz ilişkiye dair bazı düşünce ve inançlarınızı fark etmenize yardımcı olabilir. Sahtekârlık duyguları zamanla yoğun kaygıya, sürekli kendini kanıtlama ihtiyacına, ertelemeye veya tükenmişliğe eşlik edebilir. Psikoterapi sürecinde bu duyguların hangi deneyimlerle şekillendiği, kişinin kendisine yönelik beklentileri ve başarıyla kurduğu ilişki üzerinde çalışılabilir. Özellikle başarılarınıza rağmen kendinizi sürekli yetersiz hissediyorsanız, bu duygunun yaşamınızda nasıl bir yer edindiğini ve sizi hangi davranışlara yönlendirdiğini anlamak, terapi sürecinde ele alınabilecek önemli bir başlangıç olabilir.
Önemli Bilgilendirme: Bu yazı genel psikolojik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi niteliği taşımaz. İmposter sendromu bağımsız bir psikiyatrik tanı değildir. Yaşadığınız güçlükler günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz.
Klinik Psikolog Deniz Beren Kılıçlı
Kaynakça
Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247. https://doi.org/10.1037/h0086006
Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., et al. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35, 1252–1275. https://doi.org/10.1007/s11606-019-05364-1
Vogue. (2022). Bella Hadid on health struggles, happiness & more: April 2022 cover story. https://www.vogue.com/article/bella-hadid-cover-april-2022
Kategoriler
Bu konuda destek alın
Yazının konusuyla çalışan uzmanları inceleyip online veya yüz yüze randevu alabilirsiniz.


