Faydalı makaleler ve içerikler
Alanında uzman terapistlerinin çeşitli konularda sizlere değer blog yazıları.

Deri ve Saç Yolmanın Psikolojik AnlamıBedenin Sessiz Çığlığı: Deri ve Saç Yolma Davranışının Altında Ne Yatıyor?Birçoğumuz stresli bir anımızda farkında olmadan tırnak etlerimizle oynar, saçımızın bir tutamını parmağımıza dolar ya da yüzümüzdeki ufacık bir pürüzü koparırken buluruz kendimizi. Ancak bu davranış, kanamaya, yara izlerine ve saçsız bölgelere yol açacak kadar şiddetlendiğinde (klinik adıyla dermatillomani ve trikotillomani), ortada basit bir alışkanlıktan çok daha fazlası vardır. Psikoterapi odasında bu tabloyla oldukça sık karşılaşıyoruz ve toplumdaki yaygın inancın aksine, bu durum bir "iradesizlik" veya "zayıflık" değildir. Aksine, regüle edilemeyen yoğun duygularla başa çıkmak için sistemin bulduğu, otonom ama oldukça yorucu bir hayatta kalma çabasıdır.Peki, insan neden kendine acı veren bir eylemi tekrar tekrar yapar?Cevap, duygusal acıdan kaçınma ihtiyacında gizlidir. Zihin; yoğun kaygı, suçluluk, utanç veya derin bir boşluk hissiyle baş başa kaldığında, sinir sistemi aşırı uyarılır. Bedensel bir acı yaratmak, dikkati aniden, karmaşık iç dünyadan alıp somut, kontrol edilebilir ve sınırları belli olan fiziksel bir noktaya odaklar. Saç telini çekmek veya bir yara kabuğunu koparmak, adeta düdüklü tencerenin ventilinden çıkan o anlık, basıncı düşüren buhar gibidir. Eylemin hemen ardından gelen saniyelik rahatlama hissi, bu döngünün pekişmesine neden olur. Ancak hemen sonrasında, sahneye çok daha ağır bir utanç ve suçluluk duygusu girer.Şema Terapi merceğinden baktığımızda, bu döngünün köklerinde genellikle "Kusurluluk" ve "Utanç" şemalarının aktifleştiğini görürüz. İç dünyamızda bize sürekli yetersiz, hatalı ya da sevilmez olduğumuzu fısıldayan acımasız bir ses vardır; biz buna "Cezalandırıcı Ebeveyn" modu diyoruz. Bu ses içeride o kadar yargılayıcıdır ki, içimizdeki o küçük, korkmuş "İncinebilir Çocuk" kendini yatıştırmak için çaresizce bedene yönelir. Aslında koparılan o saç teli veya kanatılan o pürüz, bedendeki bir kusuru düzeltme illüzyonu üzerinden, ruhumuzdaki "kusurlu" hissettiğimiz parçaları söküp atma girişimidir. İfade edilemeyen öfke ve stres dışarıya değil, kişinin kendi bedenine yöneltilir.Bu döngüyü kırmanın yolu, kendimizle irade savaşları vermek veya bedene küsmek değildir. İyileşme, o eylemin ardındaki İncinebilir Çocuğun ihtiyacını görmekle başlar. Atak sonrasında aynaya bakıp kendinize kızmak yerine, kanayan veya zarar gören o bölgeye şefkatle fiziksel bir bakım vermek (kremlenmek, nazikçe temizlemek), bedene "Sana zarar verdim ama şimdi buradayım ve seninle ilgileniyorum" demenin en somut yoludur.O eli saçınıza veya yüzünüze götüren şeyin, içinizdeki derin yatışma ihtiyacı olduğunu fark etmek, bu sessiz çığlığı duyup şefkatle karşılık vermenin ilk adımıdır.Kaynakça: * Young, J. E., Klosko, J. S. & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press. * Penzel, F. (2003). The Hair-Pulling Problem: A Complete Guide to Trichotillomania. Oxford University Press. * Neff, K. (2011). Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself. William Morrow. * Woods, D. W. & Houghton, D. C. (2014). Diagnosis, evaluation, and management of trichotillomania. Psychiatric Clinics of North America, 37(3), 301-317.

İlişkilerde Ortak Dans: Partneri Değiştirmek Değil, Kendi Adımını Bulmakİlişki terapisi denildiğinde çoğumuzun zihninde anında bir "onarlandırma" çabası belirir. Partnerimizin eksiklerini tespit etmek, iletişim kazalarını rapor etmek, nerede hata yaptığını ona nazikçe ya da bazen pek de nazik olmayan bir dille anlatmak... Yıllar boyu ilişkileri iyileştirmenin yolunun karşı tarafı "düzeltmekten" ya da en azından bizim arzu ettiğimiz hizaya getirmekten geçtiğine inandırıldık.Oysa John ve Julie Gottman’ın onlarca yıllık laboratuvar çalışmaları, ilişkilerin kaderini belirleyen asıl mihenk taşının dışarıda değil, içeride olduğunu gösteriyor: Karşı partneri dönüştürme çabası, ilişkiyi tükenişe götüren en kısa yoldur; gerçek dönüşüm ise bireyin kendi içsel liderliğini ele almasıyla başlar.İlişki bir tamirat atölyesi değil, iki bireyin kurduğu yaşayan bir ekosistemdir. Ve bu ekosistemde en büyük sorumluluğumuz, karşımızdakini yeniden biçimlendirmek değil; kendi en hakiki, en olgun versiyonumuzla masaya oturabilmektir."Onu Değiştirebilirim" Yanılgısı ve Yıkıcı DöngülerBir ilişkide işler sarpa sardığında ilk refleksimiz dışarıyı denetim altına almaktır. "Keşke biraz daha dinlese," "Keşke duygularını daha rahat ifade etse," "Keşke şu tepkiyi vermese..." Bu cümlelerin ardındaki niyet genellikle ilişkiyi kurtarmak olsa da, temel varsayım yanlıştır: İlişkinin kurtuluşu, ancak ötekinin değişmesiyle mümkündür.Gottman’lar bu tuzağa düşen çiftlerin sık sık "Mahşerin Dört Atısı" olarak adlandırılan eleştiri, hor görme, savunmaya geçme ve duvar örme döngülerine hapsolduğunu belirtir. Karşı partneri değiştirmeye odaklandığımızda, aslında ona şu mesajı veririz: "Olduğun haliyle yeterli ve güvende değilsin; benim istediğim gibi olmalısın." Bu da doğal olarak bir direnç, bir savunma duvarı ve kronik bir yalnızlık hissi doğurur.Karşı tarafı değiştiremeyeceğimiz gerçeğiyle yüzleşmek ilk başta hayal kırıklığı yaratabilir. Ancak aynı zamanda muazzam bir özgürleşmedir. Çünkü enerjimizi kontrol edemeyeceğimiz bir alandan (diğer kişiden), tamamen bizim yetkimizde olan alana (kendimize) kaydırırız.Kendi En İyi Versiyonuna Yatırım YapmakPeki, partnerimizi değiştirmeye çalışmayacaksak ne yapacağız? Cevap net: Kendi içsel dönüşümümüze odaklanacağız.Bir ilişkide üstlenebileceğimiz en büyük ve tek gerçek görev, kendi potansiyelimizin en olgun, en farkında ve en şefkatli versiyonu olabilmektir. Bu, şu anlama gelir: Tetikleyicilerimizin Sorumluluğunu Almak: Partnerimizin söylediği bir söz öfkemizi tavan yaptırdığında, "Beni öfkelendirdi" demek yerine, "Bu söz içimdeki hangi eski yaraya dokunuyor?" diyebilmek. Kendi duygusal regülasyonumuzun sorumluluğunu elimize almak. Çatışmada Nazik Başlangıçlar ve İş Birliği: Gottman araştırmaları, bir tartışmanın ilk bir dakika içindeki tonunun, o tartışmanın sonucunu %96 oranında belirlediğini söyler. Karşı taraf bizi suçlasa dahi, yıkıcı bir dille karşılık vermek yerine daha yumuşak, suçlamadan uzak bir ton tutturabilmek bireysel bir olgunluk göstergesidir. Duygusal Hesapta Yatırım: İlişkinin "Duygusal Banka Hesabı"na günlük olarak sevgi, takdir ve merak yatırımları yapmak. Karşı tarafı suçlamadan önce, kendi bağ kurma kapasitemizi esnetmek.Kendimizi geliştirdiğimizde, ilişkiye sunduğumuz zemin değişir. Artık reaktif birer çocuk değil, regüle, sınırları olan ama kalbi dışarıya açık yetişkinler olarak masada yer alırız.Ortak Uyum Dansını Yakalamakİşin en büyüleyici kısmı da burada başlar: Siz kendi adımlarınızı değiştirdiğinizde, karşı taraf da aynı kalamaz. İlişki, iki ayrı bağımsız sistemin birbirini etkilediği döngüsel bir danstır.Tıpkı iki dansçının pistte süzülmesi gibi: Eğer dansçılardan biri sürekli partnerinin ayağına basıyor ve yönünü sertçe değiştirmeye çalışıyorsa, ortaya çıkan şey bir kaos olur. Ancak dansçılardan biri kendi dengesini bulur, kendi merkezine yerleşir ve partnerinin yönelimlerine esnek ama kararlı bir uyumla karşılık verirse, o zaman o "ortak uyum dansı" başlar.Bu dans, iki kişinin birbirini eritmesi ya da benliklerinden vazgeçmesi demek değildir. Aksine, iki ayrı bireyin kendi benzersiz melodilerini koruyarak aynı ritimde buluşmasıdır. Ben kazanırım, sen kaybedersin mantığı yerini, "İkimiz de kazanmazsak, ilişki kaybeder" bilincine bırakır. Çatışmalar bir "haklı çıkma savaşı" olmaktan çıkar, birbirimizin iç dünyasını anlamak için bir fırsata dönüşür.İlişkilerde Yaralanır, İlişkilerde İyileşirizHiç kimse kusursuz bir partner olarak dünyaya gelmez. Hepimizin kör noktaları, tetikleyicileri ve savunma mekanizmaları var. Ancak ilişkiler, bu yaraları gizleme yeri değil, onları şefkatle sarmayı öğrendiğimiz alanlardır.Günün sonunda mesele, partnerinizin neleri yanlış yaptığıyla ilgilenmeyi bırakıp, "Ben bu ilişkinin iklimini güzelleştirmek için bugün kendi tarafımda neyi dönüştürebilirim?" sorusunu sormaktır.Çünkü eninde sonunda kavradığımız o büyük gerçek şudur: Partnerinizi değiştirmeye çalışmaktan vazgeçtiğiniz an, onu gerçekten sevmeye başladığınız andır. Ve kendi en iyi versiyonunuza odaklandığınızda, o ortak dans kendiliğinden akmaya başlar.İlişkilerde yaralanır, ilişkilerde iyileşiriz. Ve iyileşme, her zaman içeriden başlar. Gottman, J. M., & Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making Marriage Work: A Practical Guide from the Country's Foremost Relationship Expert. Harmony. Gottman, J. M., & Silver, N. (2012). What Makes Love Last?: How to Build Trust and Avoid Betrayal. Harmony. Gottman, J. S., & Gottman, J. M. (2018). The Gottman Method: A Clinical Research-Based Approach. In J. Lebow, A. Chambers, & D. C. Breunlin (Eds.), Encyclopedia of Couple and Family Therapy. Springer.

Bir karar veriyorsunuz. Belki yeni bir iş başvurusu yapmak, bir arkadaşınızla planınızı değiştirmek, bir ilişki hakkında önemli bir adım atmak ya da yalnızca kendiniz için bir şey satın almak istiyorsunuz. İlk başta ne istediğinizi biliyorsunuz. Ancak kararınızı verdikten kısa bir süre sonra aklınıza başka sorular gelmeye başlıyor: “Acaba doğru mu düşünüyorum?”, “Sence bunu yapmalı mıyım?”, “Ya yanlış bir karar veriyorsam?”Bir arkadaşınıza danışıyorsunuz. Söyledikleri içinizi rahatlatıyor. Bir süreliğine kararınızdan emin hissediyorsunuz. Fakat biraz zaman geçtikten sonra bu kez başka birinin fikrini merak etmeye başlıyorsunuz. Aldığınız yanıtlar birbirinden farklıysa karar vermek daha da zorlaşıyor.Belki de asıl istediğiniz şey, bir başkasının sizin yerinize karar vermesi değil; verdiğiniz kararın yanlış olmayacağından emin olmak.Başkalarının görüşlerini önemsemek, fikir almak ve zaman zaman destek aramak son derece doğaldır. İnsanlar karar verirken çevrelerinden yararlanabilir, farklı bakış açılarını değerlendirebilirler. Ancak başkalarının onayına duyulan ihtiyaç, kişinin kendi değerlendirmesine güvenmesini zorlaştıracak kadar yoğunlaştığında farklı bir sorun ortaya çıkabilir.Sürekli onay ihtiyacı, kişinin kendi kararını verebilmek için başkalarının düşüncelerine, beğenisine veya güvence vermesine tekrar tekrar ihtiyaç duymasıyla kendini gösterebilir. Bu durum zamanla karar verme süreçlerini, ilişkileri ve kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi etkileyebilir.Başkalarının fikrini almak ile onaya ihtiyaç duymak arasındaki farkBir karar öncesinde bir başkasına danışmak tek başına sorun değildir. Önemli bir konuda farklı görüşler duymak, kişinin gözden kaçırdığı noktaları fark etmesine yardımcı olabilir. Buradaki temel ayrım, başkasının fikrinden yararlanmak ile kendi kararını verebilmek için mutlaka onay almaya ihtiyaç duymak arasındadır.Örneğin yeni bir iş teklifini değerlendiren biri, güvendiği insanlarla konuşabilir. Onların düşüncelerini dinler, kendi ihtiyaçlarını ve koşullarını değerlendirir, ardından kendisi için uygun olan kararı vermeye çalışır. Başkalarının farklı düşünmesi, kendi değerlendirmesini bütünüyle geçersiz kılmaz.Onay ihtiyacının belirgin olduğu bir durumda ise süreç farklı ilerleyebilir. Kişi aslında ne istediğini bilse bile çevresindeki insanların bu seçimi uygun bulup bulmayacağına odaklanabilir. Birisi kararını desteklediğinde rahatlar; bir başkası tereddüt belirttiğinde ise daha önce mantıklı bulduğu seçeneği yeniden sorgulamaya başlayabilir.Bu durumda kararın doğruluğunu değerlendirmekten çok, kararın başkaları tarafından kabul edilip edilmeyeceği önem kazanabilir.Kişi zamanla kendi ihtiyaçlarından ziyade çevresinin beklentilerine göre hareket etmeye başlayabilir. Hangi seçeneği istediğini düşünmek yerine hangi seçeneğin daha az eleştirileceğini, daha çok beğenileceğini veya başkalarını daha az hayal kırıklığına uğratacağını hesaplayabilir.Yanlış karar verme korkusu neden bu kadar etkili olabilir?Sürekli onay arayışının altında farklı düşünceler ve duygular bulunabilir. Bunlardan biri, yanlış karar vermenin yalnızca istenmeyen bir sonuç doğurmayacağı, aynı zamanda kişinin kendisi hakkında olumsuz bir anlam taşıyacağı düşüncesidir.Örneğin kişi bir seçim yaptığında sonuç istediği gibi olmazsa yalnızca “Bu kararım işe yaramadı” demek yerine “Ben zaten doğru karar veremiyorum” diye düşünebilir. Bir hata, belirli bir durumla ilgili deneyim olmaktan çıkarak kişinin kendisini değerlendirme biçimine dönüşebilir.Böyle bir düşünce yapısında karar vermek sıradan bir süreç olmaktan uzaklaşır. Her seçim, hata yapma ve kendini yetersiz hissetme ihtimalini beraberinde getirir. Başkalarının fikrini almak ise bu riski azaltmanın bir yolu gibi görünmeye başlayabilir.Kişi kararını bir başkasına danıştığında, karşısındaki insanın desteğini kendi seçiminin doğruluğuna ilişkin bir güvence olarak değerlendirebilir. Ancak bu güvence çoğu zaman kalıcı olmaz. Çünkü dışarıdan alınan onay, kişinin kendi kararlarına ilişkin kuşkularını bütünüyle ortadan kaldırmayabilir.Üstelik hayatın hiçbir alanında bütün kararların doğru sonuçlanacağına dair kesin bir garanti yoktur. Bir karar, verildiği koşullar altında makul olabilir ve yine de beklenmedik sonuçlar doğurabilir. Sonucun istenildiği gibi olmaması, kararın mutlaka yanlış olduğu veya kişinin karar verme becerisinin yetersiz olduğu anlamına gelmez.Kendi kararlarına güvenmek, her zaman doğru seçim yapacağından emin olmak değil; gerektiğinde yanılabileceğini ve sonuçlarla başa çıkabileceğini kabul edebilmektir.Onay ihtiyacı nasıl gelişebilir?Bazı kişiler için başkalarının değerlendirmeleri, kendi değerlerini anlamlandırmada belirgin bir yere sahip olabilir. Bu durumun gelişiminde geçmiş deneyimler, aile ilişkileri, sosyal çevre ve kişinin kendisi hakkında geliştirdiği inançlar etkili olabilir. Ancak onay ihtiyacının herkeste aynı nedenlerle ortaya çıktığını söylemek mümkün değildir.Örneğin çocukluk döneminde sık sık eleştirilen, hataları karşısında yoğun tepkilerle karşılaşan veya kararları sürekli başkaları tarafından düzeltilen bir çocuk, zamanla kendi seçimlerine güvenmekte zorlanabilir. Kendi başına karar vermek yerine bir yetişkinin doğru bulduğu seçeneği tercih etmek daha güvenli hissettirmiş olabilir.Benzer şekilde, takdirin çoğunlukla başarıya, uyumlu davranmaya veya başkalarının beklentilerini karşılamaya bağlı olduğu bir ortamda büyüyen kişi, kabul görmek için doğru davranması gerektiğine inanabilir. Yetişkinlik döneminde de başkalarının memnuniyeti, kendi kararlarını değerlendirirken kullandığı önemli ölçütlerden biri hâline gelebilir.Bununla birlikte, her onay ihtiyacının çocuklukta yaşanan deneyimlerle açıklanması doğru değildir. Eleştirilme korkusu, sosyal kaygı, düşük öz güven, geçmişte yaşanan olumsuz ilişkiler veya kişinin içinde bulunduğu güncel koşullar da bu örüntüde rol oynayabilir.Burada önemli olan, kişinin geçmişini tek bir nedene bağlamak değil; bugün hangi durumlarda onay aradığını, ne hissettiğini ve bu davranışın kendisine ne sağladığını anlamaktır.Onay arayışı neden kısa süreli rahatlama sağlar?Bir kararınızdan şüphe duyduğunuzu düşünün. Bir yakınınıza danışıyor ve ondan “Bence doğru yapıyorsun, endişelenmene gerek yok” yanıtını alıyorsunuz. Bir anda rahatlıyorsunuz. Kaygınız azalıyor ve kararınız daha güvenli görünmeye başlıyor.Bu rahatlama, tekrar tekrar onay arama davranışının sürmesinde etkili olabilir.Bir sonraki kararda yine kuşku duyduğunuzda, daha önce işe yarayan yönteme başvurmak isteyebilirsiniz. Yeniden birine danışır, güvence arar veya farklı kişilerin aynı şeyi söylemesini bekleyebilirsiniz. Her seferinde geçici bir rahatlama yaşasanız da kendi değerlendirmenize güvenerek karar verme fırsatınız azalabilir.Böylece bir döngü ortaya çıkabilir:Kişi bir karar verir ve kuşku duymaya başlar.Yanlış yapmaktan veya eleştirilmekten kaygılanır.Bir başkasından onay ya da güvence ister.Onay aldığında geçici olarak rahatlar.Yeni bir kuşku ortaya çıktığında yeniden onay arar.Bu döngüde sorun, birinden fikir almak değildir. Sorun, kişinin rahatlayabilmek için tekrar tekrar dışarıdan güvenceye ihtiyaç duymaya başlamasıdır.Zamanla kişi, kendi kararını değerlendirmek için gerekli düşünme ve belirsizliğe dayanma alanını daha az kullanabilir. Başkalarının desteği değerli olmaya devam eder; ancak bu destek kişinin kendi değerlendirmesinin yerini almaya başladığında karar vermek daha zor hâle gelebilir.İlişkilerde sürekli onay ihtiyacı nasıl görünür?Onay ihtiyacı yalnızca iş, eğitim veya günlük seçimlerle sınırlı değildir. Yakın ilişkilerde de farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.Bir kişi, partnerinin kendisine kızıp kızmadığını sürekli kontrol edebilir. Bir mesajına geç yanıt geldiğinde yanlış bir şey yapıp yapmadığını düşünebilir. Söylediği bir sözün karşı tarafı rahatsız etmiş olabileceğini düşünerek tekrar tekrar açıklama yapabilir veya karşısındaki kişiden ilişkinin iyi olduğuna dair güvence isteyebilir.Benzer biçimde, arkadaşlık ilişkilerinde kendi isteğini ifade etmekten kaçınabilir. Bir buluşmaya katılmak istemediği hâlde hayır derse karşı tarafın kendisini bencil bulacağından endişelenebilir. Kendi ihtiyacını dile getirmek yerine diğer kişinin memnuniyetini önceliklendirebilir.Bu davranışların altında bazen reddedilme, sevilmeme, yanlış anlaşılma veya ilişkide sorun çıkması korkusu bulunabilir. Kişi başkalarının tepkilerini kontrol ederek ilişkisini güvence altına almaya çalışıyor olabilir.Ancak diğer insanların ne hissedeceğini ve nasıl tepki vereceğini bütünüyle kontrol etmek mümkün değildir. Üstelik sürekli uyum sağlamak, zamanla kişinin kendi isteklerini geri plana atmasına ve ilişkilerde kendisini yeterince ifade edememesine neden olabilir.Sağlıklı ilişkilerde fikir alışverişi ve karşılıklı değerlendirme önemlidir. Bununla birlikte, kişinin kendi düşüncesini ifade edebilmesi, gerektiğinde farklı düşünebilmesi ve her anlaşmazlığı bir reddedilme işareti olarak yorumlamaması da önem taşır.Kendi kararlarıma güvenmeyi nasıl geliştirebilirim?Sürekli onay arama alışkanlığını değiştirmek, bir daha kimseye danışmamak veya bütün kararları tek başına vermek anlamına gelmez. Amaç, başkalarının görüşlerinden yararlanırken kendi değerlendirmene de yer açabilmektir.1. Karar vermeden önce kendi fikrini belirle.Bir konuda başkasına danışmadan önce kendine şu soruları sorabilirsin: “Ben aslında ne istiyorum?”, “Benim için önemli olan ne?” ve “Hangi seçeneği hangi gerekçeyle daha uygun buluyorum?”Böylece başka birinin görüşünü dinlediğinde kendi düşünceni tamamen bir kenara bırakmak yerine iki değerlendirmeyi karşılaştırabilirsin.2. Her karar için kesinlik arama.Bazı kararların bütün sonuçlarını önceden bilmek mümkün değildir. Küçük bir seçim yaparken bile yüzde yüz emin olmayı beklemek, karar verme sürecini gereksiz yere uzatabilir.Kendine “Bu kararın kusursuz olduğundan emin miyim?” diye sormak yerine “Mevcut bilgilerim ve koşullarım doğrultusunda makul bir karar veriyor muyum?” diye sorabilirsin.3. Küçük kararları kendi başına vermeyi dene.Günlük hayatta düşük riskli seçimlerle başlayabilirsin. Bir planı nasıl yapmak istediğine karar vermek, boş zamanını nasıl değerlendireceğini seçmek veya küçük bir alışverişte kendi ihtiyaçlarını ölçüt almak buna örnek olabilir.Buradaki amaç, kendini başkalarından tamamen bağımsız olmaya zorlamak değil; kendi kararlarını verebildiğini deneyimlemektir.4. Onay arama isteği geldiğinde kısa bir süre bekle.Birine hemen danışmak istediğinde kendine biraz zaman tanıyabilirsin. Önce kendi düşünceni yazabilir, seçeneklerini değerlendirebilir ve gerçekten dışarıdan bilgiye mi ihtiyaç duyduğunu, yoksa yalnızca rahatlamak mı istediğini fark etmeye çalışabilirsin.Elbette sağlık, güvenlik, maddi risk veya önemli sonuçlar içeren konularda güvenilir kişilerden ya da uzmanlardan destek almak son derece değerlidir. Buradaki amaç gerekli desteği reddetmek değil, her kuşkuda otomatik olarak onay aramadan önce kendi değerlendirmene de fırsat vermektir.5. Yanlış karar vermeye ilişkin düşüncelerini gözden geçir.Bir kararın beklediğin gibi sonuçlanmadığında kendine nasıl yaklaştığına dikkat et. “Nasıl böyle bir hata yaptım?” demek yerine “Bu kararı verirken hangi bilgilere sahiptim ve şimdi ne öğrendim?” diye sormayı deneyebilirsin.Bir seçimin olumsuz sonuçlanması, kendinle ilgili genel ve sert bir yargıya varmanı gerektirmez. Deneyimlerden öğrenmek, her zaman doğru karar vermeye çalışmaktan daha işlevsel olabilir.Psikolojik danışmanlık sürecinde onay ihtiyacı nasıl ele alınır?Sürekli onay ihtiyacı kişinin karar vermesini zorlaştırıyor, ilişkilerini etkiliyor veya günlük yaşamında yoğun kaygıya neden oluyorsa psikolojik danışmanlık süreci bu örüntüyü anlamak ve değiştirmek için bir alan sağlayabilir.Süreçte kişinin özellikle hangi durumlarda onay aradığı, onay alamadığında ne düşündüğü ve hissettiği, başkalarının tepkilerine ne anlam yüklediği ele alınabilir. Örneğin “Yanlış karar verirsem yetersiz olduğum ortaya çıkar” veya “Birisi benden memnun değilse mutlaka yanlış bir şey yapmışımdır” gibi düşünceler varsa bunların nasıl geliştiği ve bugün kişiyi nasıl etkilediği incelenebilir.Bilişsel davranışçı terapi gibi yaklaşımlarda kişinin otomatik düşüncelerini fark etmesi, bu düşünceleri kanıtlar doğrultusunda değerlendirmesi ve farklı davranış biçimlerini denemesi üzerinde çalışılabilir. İhtiyaca göre hata yapma korkusu, öz güven, sınır koyma ve belirsizliğe tahammül etme gibi konular da ele alınabilir.Buradaki hedef kişinin başkalarının görüşlerini önemsememesi değildir. Kendi ihtiyaçlarını ve değerlerini dikkate alabilmesi, farklı görüşlerle karşılaştığında kendi değerlendirmesini bütünüyle geçersiz saymaması ve kararlarının sorumluluğunu daha fazla üstlenebilmesidir.Her bireyin onay ihtiyacının nedenleri ve günlük yaşamına etkileri farklı olabileceğinden, psikolojik danışmanlık süreci de kişinin kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirilir.Başkalarının onayına ihtiyaç duymadan da karar verebilmekBaşkalarının ne düşündüğünü önemsemek insan olmanın doğal bir parçasıdır. Hepimiz zaman zaman desteğe, görüşe ve güvenceye ihtiyaç duyabiliriz. Önemli olan, bu ihtiyacın kendi düşüncelerimizi duymamızı engelleyecek kadar belirleyici hâle gelip gelmediğini fark edebilmektir.Kendi kararlarına güvenmek, her durumda haklı olduğuna inanmak veya kimsenin fikrine ihtiyaç duymamak değildir. Bazen yanılabileceğini, bazı seçimlerinden memnun kalmayabileceğini ve gerektiğinde kararlarını değiştirebileceğini kabul etmektir.Belki de kendine şu soruyu sormakla başlayabilirsin: “Başkalarının ne düşündüğünü bilmeseydim, ben bu konuda ne düşünürdüm?”Bu sorunun cevabı her zaman hemen gelmeyebilir. Kendi isteklerini fark etmek, başkalarının beklentilerinden ayırmak ve kararlarına güven geliştirmek zaman alabilir.Ancak her kararın başkaları tarafından onaylanması gerekmediğini fark ettikçe, kendi değerlendirmene de daha fazla yer açabilirsin. Çünkü başkalarının görüşleri yolunu aydınlatabilir; fakat hangi yöne ilerlemek istediğini anlamak için kendi sesini de duyabilmen gerekir.

Nefretin Görmemize İzin VermedikleriBir insana öfkelenmekle ondan nefret etmek aynı şey midir?Bazen birinin davranışlarına kızar, söylediklerinden incinir ya da yaptıklarını kabul etmekte zorlanırız. Ancak nefret, bütün bunlardan daha derine yerleşen bir duygudur. Çünkü öfke çoğu zaman bir davranışa yönelirken nefret, kişinin varlığına yönelir.Öfkelendiğimizde karşımızdaki insanın değişebileceğine dair içimizde hâlâ bir ihtimal vardır. Nefret ettiğimizde ise o ihtimal giderek ortadan kalkar.Artık mesele onun ne yaptığı değil, kim olduğudur.Belki de nefretin en tehlikeli yanı budur: İnsanın yalnızca karşısındakine değil, başka ihtimallere de kapılarını kapatması.Nefret çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bazen tekrar eden hayal kırıklıklarının, bazen uğradığımız haksızlıkların, bazen de derinden incinmiş bir benliğin içerisinde büyür. Özellikle aşağılandığımız, ihanete uğradığımız ya da kendimizi güçsüz hissettiğimiz deneyimlerde, karşımızdaki insanı yalnızca bize zarar veren biri olarak değil, bütünüyle kötü biri olarak görmeye başlayabiliriz.Ve zamanla o insanın yaptığı her şey, zihnimizde oluşturduğumuz bu düşünceyi doğrulayan bir kanıta dönüşebilir.Çünkü nefret, çoğu zaman anlamaya çalışmaz. Yargılar, kesinleştirir ve kapatır.İşin ilginç tarafı, nefretin insana zaman zaman bir güç hissi de verebilmesidir. Özellikle kendimizi çaresiz, incinmiş ya da tehdit altında hissettiğimizde nefret, karmaşık duygularımızı tek bir noktada toplayabilir. Kime kızgın olduğumuzu, kimi suçladığımızı ve kimden uzak durmamız gerektiğini bildiğimizi düşünürüz.Belirsizlik yerini kesinliğe bırakır.Fakat bu kesinlik her zaman gerçeği gördüğümüz anlamına gelmez. Bazen yalnızca başka bir gerçeği görmeye tahammül edemediğimiz anlamına gelir.Nefretin insanı en çok sınırlandırdığı yer de burasıdır. Çünkü nefret ettiğimiz kişiyi anlamaya çalışmak, onun yaptıklarını haklı bulmak değildir. Ancak nefretin içerisinde çoğu zaman bu ayrımı yapacak alanı bile kendimize tanımayız.Oysa bir insanın davranışlarını anlamakla o davranışları kabul etmek birbirinden oldukça farklıdır.Öfke bazen konuşmaya, yüzleşmeye ve değişime kapı aralar. Nefret ise çoğu zaman o kapının ardında ne olduğunu görmeyi bile reddeder.Belki de bu yüzden nefret, yalnızca yöneldiği kişiyi değil, onu taşıyan insanı da sınırlandırır. Zihnimizde sürekli aynı yargıları tekrar ederken, farkında olmadan kendi duygusal dünyamızı da daraltabiliriz.Bir süre sonra karşımızdaki insanın kim olduğundan çok, bizim ona yüklediğimiz anlamla yaşamaya başlarız.Peki, nefret ettiğimiz birinden gerçekten uzaklaşmış mı oluruz? Yoksa zihnimizde ona daha fazla yer mi açarız?Belki de üzerinde düşünmemiz gereken asıl mesele budur.Çünkü bazen birinden uzaklaşabilmek için ona nefret duymamız gerekmez. Yaşadığımızı anlamlandırmak, sınırlarımızı korumak ve o insanın hayatımızdaki yerini değiştirmek de mümkündür.Nefret kapıları kapatır. Ancak o kapının kapanması, her zaman içeride kalan duyguların da sona erdiği anlamına gelmez.Ve belki de nefretin gücünü kaybetmeye başladığı yer, karşımızdaki insanın değişmesi değil; bizim artık ona karşı hissettiğimiz duygunun içerisinde yaşamayı bırakabilmemizdir.Kaynakça Fischer, A., Halperin, E., Canetti, D., & Jasini, A. (2018). Why we hate. Emotion Review, 10(4), 309–320.Sternberg, R. J. (2003). A duplex theory of hate: Development and application to terrorism, massacres, and genocide. Review of General Psychology, 7(3), 299–328.Halperin, E. (2008). Group-based hatred in intractable conflict in Israel. Journal of Conflict Resolution, 52(5), 713–736.

İnsan Kendini Kimin Gözlerinden Görür?Kaç yaşında olduğumu hatırlamıyorum. Ama çok iyi bildiğim, yıllardır tanıdığım, hatta belki de kendimi bildim bileli içimde taşıdığım bir his var: Görülme isteği.Yalnızca birinin bana bakmasından, söylediklerimi dinlemesinden ya da varlığımı fark etmesinden bahsetmiyorum. Daha derinde bir yerden, olduğum halimle bir başkasının zihninde ve kalbinde yer edinebilme ihtimalinden bahsediyorum. Sanki birinin beni gerçekten görmesi, benim de kendimi görmemi mümkün kılacakmış gibi.Anaokulu yıllarım. Henüz sınıf arkadaşlarım psikolog kelimesinin ne anlama geldiğini bile bilmezken ben büyüdüğümde psikolog olacağımı söylüyordum. Bu isteğimin ilk ne zaman, nasıl ortaya çıktığını hatırlamıyorum. Ama o yıllardan bugüne değişmeyen çok az şeyden biri olduğunu biliyorum.Şimdi geriye dönüp baktığımda, insanın hayatındaki seçimlerin, yöneldiği yolların ve olmak istediği kişinin her zaman tesadüfi olmadığını düşünüyorum. Bazen henüz anlamını bile bilmediğimiz bir ihtiyacın peşinden gidiyoruz. Bazen başkalarında aradığımız bir şeyi, farkında olmadan hayatımızın merkezine yerleştiriyoruz. Belki de ben, bir insanı anlamanın ve anlaşılmış hissettirmenin ne kadar kıymetli olduğunu, bunun neden bu kadar önemli olduğunu henüz bilmediğim yaşlarda hissetmiştim.O küçük kızın ne kadar çok çabaladığını ise bugün daha iyi fark ediyorum. Bazen başarılı olarak, bazen kimseyi üzmeyerek, bazen kendi isteklerini bir kenara bırakarak. Birinin yüzündeki memnuniyeti gördüğünde kendisini biraz daha yeterli hisseden, birinin sessizliğinde ise dönüp kendisinde neyin eksik olduğunu arayan bir çocuk.İnsan çocukken kendisine dair pek çok şeyi başkalarının gözlerinden öğreniyor. Nasıl biri olduğunu, ne kadar değerli olduğunu, hangi yanlarının kabul edilebilir, hangi yanlarının saklanması gerektiğini… Bazen kendine ait sandığın sesin bile aslında yıllardır başkalarından duyduklarının bir yankısı olduğunu çok sonra fark ediyorsun.Ve zamanla insan büyüyor.Çocukken görülmek isteyen o küçük kız, yetişkin olduğunda kendisini başarılarıyla anlatmaya başlıyor mesela. Daha çok öğrenmek, daha çok başarmak, daha iyi olmak, daha az hata yapmak… Bütün bunlar dışarıdan bakıldığında insanın kendisini geliştirmesi gibi görünürken, içeride çok daha başka bir sorunun cevabı aranıyor olabiliyor:Ben bütün bunları yapmasaydım da görülmeye değer biri olur muydum?Bu soru üzerine düşündüğümde içimde garip bir sessizlik oluşuyor. Çünkü insanın kendisine sormaktan kaçındığı bazı soruların cevabı, yıllardır sürdürdüğü çabanın içinde saklı olabiliyor. Bir şeyi gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa onu yapmadığımda kendimle ilgili hissedeceklerimden mi korkuyorum?Bugün bir psikolog olarak karşıma oturan insanların hikâyelerini dinlerken, belki de en çok bu görünmeyen çabaya rastlıyorum. Kendilerini anlatırken bile kendilerini savunma ihtiyacı duyanlara, üzüntüsünü dile getirirken üzülmeye hakkı olup olmadığını sorgulayanlara, bir şey istemenin bencillik olabileceğinden korkanlara…Bazen o koltukta oturan insanın anlattıklarından çok, anlatırken kendisine nasıl davrandığını duyuyorum. Kendi duygusunu ne kadar çabuk küçümsediğini, kendi ihtiyacını ne kadar kolay geri çektiğini, başkasına gösterebildiği anlayışı kendisinden nasıl esirgediğini…Ve sonra dönüp kendime bakıyorum.Bir başkasının acısına bu kadar incelikle yaklaşabilirken, kendi acımıza neden aynı yerden bakmakta zorlandığımızı düşünüyorum. Belki de anaokulunda psikolog olacağını söyleyen o küçük kızın yıllar sonra öğrenmesi gereken en önemli şeylerden biri buydu. Başkalarını anlamak için gösterdiği merakın bir kısmını kendisine de yöneltebilmek.Uzun zamandır şunu düşünüyorum: Bir insanın görülmeye duyduğu ihtiyaç ne zaman kendi varlığını görebilme becerisine dönüşüyor?Çünkü bir başkası tarafından görülmek gerçekten çok kıymetli. Bazen birinin size tuttuğu aynada ilk kez kendinize başka türlü bakabiliyorsunuz.Ama ya o ayna ortadan kalktığında?Ya sizi takdir eden kimse olmadığında, başarınızı alkışlayan bir ses duymadığınızda, verdiğiniz emeği kimse fark etmediğinde? O zaman kendinize nasıl bakıyorsunuz?Sanırım insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin en derin tarafı da burada başlıyor. Çünkü başkalarının gözlerinde kendimize dair bir anlam bulmakla, o anlamı kendi içimizde taşıyabilmek aynı şey değil.Şimdi bu yazıya başlarken neredeydim, peki ya şimdi neredeyim?Başlangıçta henüz ne anlama geldiğini tam olarak bilmediği bir mesleği seçen küçük bir kız vardı aklımda. Şimdi ise o küçük kızın yıllar boyunca başkalarını anlamak için duyduğu merakın, belki de kendi içinde anlaşılmayı bekleyen yanlarıyla ne kadar ilişkili olabileceğini düşünüyorum.Yıllar önce verdiğim o kararın beni bugün getirdiği yere bakıyorum. İnsanları dinlediğim, onların kendilerine bile anlatmakta zorlandıkları hikâyelerine eşlik ettiğim o odaya…Ve bütün bunların arasında kendime şu soruyu soruyorum: Başkalarına kendilerini görebilecekleri bir ayna tutmaya çalışırken, ben kendi aynama ne kadar bakabildim?Belki de kendimi tanımak adına çıktığım bu yolculukta, yıllarca olduğum kişiden çok olmam gerektiğine inandığım kişiye bakmıştım. Daha başarılı, daha güçlü, daha yeterli birine.Bugün hâlâ görülmek, anlaşılmak, sevilmek istiyorum. Zaten insan olmak biraz da başkasının gözlerinde kendine rastlama arzusu değil mi?Ama artık bir başkasının beni görmediği yerde kendimi kaybetmek istemiyorum.Şimdi anaokulunda psikolog olacağını söyleyen o küçük kızı düşünüyorum. Henüz kim olacağını, neler başaracağını, hangi insanların hayatına dokunacağını bilmeyen o çocuğu.Ve ilk kez ona gelecekte neler başaracağını anlatmak yerine, o günkü haline biraz daha uzun bakmak istiyorum.Çünkü belki de bütün bu zaman boyunca görülmeyi bekleyen şey, olmaya çalıştığım kişi değil, olmaya çalışırken geride bıraktığım kendimdi.İnsan bazen bir ömür başkalarının kendisini görmesini beklerken, kendi gözlerinden ne kadar uzun zamandır saklandığını fark edemiyor.Kaynakça: Kendime varmak için yürüdüğüm bütün yollar.

Neden Bazı İnsanlar Hayatımıza Girer?Hiçbir yaprak tesadüfen düşmezken toprağa, hayatımızın dönemeçlerinden geçen insanların da hayatımıza öylesine, tesadüf eseri girdiğini düşünmek büyük bir yanılgı olur. Kimi eksik olduğumuz bir yanı tamamlamak, kimi ruhumuza ayna tutmak, kimi de bizi zorlu bir imtihandan geçirerek olgunlaştırmak için yoldan içeri adım atar. Hayat fırtınalarıyla insanı dere tepe gezdiren, "sulu dereye götürüp susuz getiren" insanlar olduğu gibi, ruhumuza sükûnet fısıldayan rehberler de vardır. Tabii madalyonun diğer yüzünde biz de birilerinin hayatına ders vermek ya da yol göstermek üzere misafir oluruz.Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin asırlar ötesinden seslenen o derin gerçeği gibidir her şey:“Baktığın benim, gördüğün sensin.”Karşımızdaki insanda beğendiğimiz ya da eleştirdiğimiz ne varsa, özünde kendi iç dünyamızın bir yansımasıdır. Kimi sevgiyi en saf haliyle öğretmek için gelir, kimi sabrımızı en uç noktalarda sınar. Kimi bugüne kadar koyamadığımız sınırları çizmeyi öğretirken, kimi en karanlık gölge yönlerimize bir projektör tutarak çekip gider. Ancak o gidiş, geride bizi kökten bir dönüşüme zorlayan büyük bir farkındalık bırakır.Birine öfkelendiğimizde aslında kendi içimizdeki bir yaraya kızdığımızı, birini çok sevdiğimizde ise bugüne kadar kendimize ne kadar az şefkat gösterdiğimizi fark ederiz. Tam da bu yüzden, birine kızmadan ya da küsmeden önce sormamız gereken o kritik soru çıkar karşımıza: "Bu insan hayatıma neden girdi?"Kimi insan bir süreliğine misafir olur, görevini tamamlar ve ayrılır. Yahya Kemal’in dizelerindeki gibi:“Artık demir almak günü gelmişse zamandan,Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden,Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden.”Ayrılık vakti gelip çattığında "Bu kişi neden gitti?" diye sormak işin en kolay kısmıdır. Asıl sormamız gereken: "Bu kişiden bende ne kaldı?" sorusudur. Çünkü o insanın bizde bıraktığı iz, bazen kaderimizin yönünü tayin eder. Önemli olan o kişinin kim olduğu değil, bizde hangi duyguları uyandırdığıdır. "Bu insan bana ne yaptı?" demek yerine, "Bu insan bende hangi duyguyu büyüttü, hangi yanılgımla beni yüzleştirdi?" diyebilmek bakış açımızı kökten değiştirir. Kimi insan hayata güvenmeyi öğretmek için girer yolumuza, kimi sınır çizmeyi, kimi de Allah’tan başkasına sığınmamayı hatırlatmak için.Aslında hiçbir insan hayatımızdan tamamen çıkmaz. Fiziksel olarak yollarımız ayrılsa bile bir bakışı, bir cümlesi ya da bir vedası zihnimizin bir köşesinde yaşamaya devam eder. Hayatımıza giren her insan ya bir lütufttur ya da bir imtihan.Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Pakistanlı Dr. İşân Hüseyni’nin başından geçen şu olağanüstü olaydır:Ekibiyle birlikte çocuk hastalıkları üzerine yaptığı çalışmalardan ötürü uluslararası bir ödül törenine davet edilen Dr. Hüseyni uçağa biner. Ancak havadayken uçağa yıldırım isabet etmesi sonucu meydana gelen arıza nedeniyle en yakın havaalanına zorunlu iniş yapmak zorunda kalırlar. Bir sonraki uçak saatler sonradır ve Hüseyni "O toplantıya mutlaka yetişmem lazım!" diyerek duruma oldukça sinirlenir. Görevlilerin yönlendirmesiyle hemen bir araç kiralayıp karayoluyla yola koyulur.Ancak bu kez de şiddetli bir yağmur başlar; sel nedeniyle ana yol kapanmıştır. Çaresizlik içinde yol kenarındaki eski bir eve sığınmaya karar verirler; amaçları telefon kullanmak ve biraz soluklanmaktır. Kapıyı açan yaşlı kadına durumunu anlatıp telefonunu kullanmak istediğini söylediğinde, kadın tebessüm ederek şöyle der: "Görmüyor musun evladım? Burada ne telefon var ne de elektrik. Buyur, biraz yemek ye, çay iç, dinlen. Namazını kıl, sonra düşünürsün."Çayını yudumlarken yaşlı kadının uzun uzun namaz kılıp gözyaşlarıyla dua ettiğini, bir yandan da bir beşiği salladığını fark eder. Beşikte ağır hastalıklı bir çocuk yatmaktadır. Merakına yenik düşüp sorduğunda yaşlı kadın iç çekerek cevap verir: "Hem annesinden hem babasından öksüz kalan torunumdur. Ağır bir hastalığı var, bütün doktorlara götürdük ama çare bulamadık. Dediler ki, bu hastalığın çaresini bulabilecek dünyada tek bir doktor var; ama o çok uzakta ve ona ulaşmak imkânsız. Günlerdir Allah’a yalvarıyorum, çocuğumun işini kolaylaştırsın diye."Doktor merakla sorar: "Peki o doktorun adı ne?"Yaşlı kadın cevap verir: "Doktorun adı İşân Hüseyni imiş."O an donup kalan doktor gözyaşlarına hâkim olamaz ve kadına dönerek şöyle der: "Kalk anacığım, kalk... Allah senin dualarını kabul etti. Senin duaların öyle yıldırımlar çaktırdı ki benim uçağımı gökten yere indirdi. Öyle seller akıttı ki yolumu değiştirdi. Ve sonunda beni sana getirdi. Dr. İşân Hüseyni benim."Bundan sonraki günlerde, bizi eğiten, uyandıran ve koruyan o ilahi iradenin en ince dokunuşlarını fark etmeye hazır mıyız? Ve asıl cesaret gerektiren soru şudur:Artık "Neden böyle insanlar sürekli benim hayatımı buluyor?" demeyi bırakıp, "Ben bugün kimin hayatına neyin vesilesi olarak gönderildim?" diye sormaya cesaret edebilir miyiz?Kaynakça Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn-i Mes̱nevî-yi Ma‘nevî (İçsel yansıma ve aynalama felsefesi için). Kemal, Yahya "Sessiz Gemi" şiiri (Kendi Gök Kubbemiz). Hüseyni, İşân Anlatıya konu olan yaşanmış olay ve hatıratı

Psikolojik Sağlamlık: Kırıldığımız Yerden Yeniden BüyüyebilmekBir ağacın gövdesine yakından baktığınızda, yıllar önce aldığı bir yaranın izini hâlâ taşıdığını görebilirsiniz. Zaman geçtikçe ağaç büyür, dalları uzar, kökleri derinleşir. Gövdesindeki yara bütünüyle kaybolmasa da ağacın büyümesiyle birlikte başka bir anlam kazanır. Artık o iz, yalnızca geçmişte yaşanmış bir hasarın değil, ağacın büyümeye devam edebilmiş olmasının da bir parçasıdır.İnsan yaşamı da kimi zaman buna benzer.Yaşadığımız her güçlük geride bıraktığımız bir anıya dönüşmez. Bazıları düşüncelerimizde, duygularımızda ve dünyayla kurduğumuz ilişkide izler bırakır. Fakat insanın yaşam öyküsü yalnızca başına gelenlerden ibaret değildir. O olayların ardından nasıl bir yol bulduğu, hangi kaynaklara tutunduğu ve yaşamını nasıl yeniden şekillendirdiği de hikâyesinin önemli bir bölümünü oluşturur.Peki, bazı insanların karşılaştıkları bütün güçlüklere rağmen yeniden ayağa kalkabilmelerini sağlayan nedir?Yoksulluk içinde büyüyen, gençlik yıllarında otomobil tamirciliği yapan Soichiro Honda’yı düşünelim. Kurduğu işin savaş yıllarında büyük zarar görmesine rağmen üretme arzusundan vazgeçmeyen Honda, savaş sonrası Japonya’nın sınırlı imkânları içerisinde motorlu bisikletler geliştirmeye yönelir. Bugün dünya çapında tanınan bir markanın temellerini atarken onu harekete geçiren yalnızca teknik bilgisi miydi? Yoksa kayıplarının ardından yeni olasılıkları görebilmesini sağlayan başka bir psikolojik kaynak mı vardı?Ya da Steve Jobs…Kendi kurduğu Apple şirketinden ayrılmak zorunda kalan Jobs, kariyerindeki bu önemli kırılmanın ardından üretmeyi bırakmadı. NeXT’i kurdu, Pixar’ın gelişiminde rol aldı ve yıllar sonra Apple’a geri döndü. Bir insanın mesleki kimliğinin önemli bir parçasını kaybettiği noktada yeniden bir gelecek tasarlayabilmesi bize ne anlatır?Bir başka yaşam öyküsünde Âşık Veysel karşımıza çıkar.Çocukluk yıllarında görme yetisini kaybeden Veysel, bağlamasıyla kurduğu ilişki aracılığıyla duygularını, yaşamı ve insanı anlatmanın kendine özgü bir yolunu buldu. Yaşadığı kayıp, onun hayatının önemli bir gerçeğiydi; fakat yaşamının bütün imkânlarını tanımlayan tek gerçek olmadı. Onu bugün hâlâ hatırlamamızı sağlayan şey, yaşadığı güçlüğün kendisi değil, o güçlükle birlikte ortaya koyabildiği eşsiz anlatımdır.Ve Ufuk Koçak…1999 Marmara Depremi’nde enkaz altında kalan ve iki bacağını kaybeden Koçak, sonraki yıllarda dalış sporuyla ilgilenerek önemli başarılara imza attı. Yaşamını kökten değiştiren bir olayın ardından yeniden hedefler belirlemesi, insanın değişen koşullar içerisinde kendisine yeni bir yaşam alanı oluşturabilmesinin dikkat çekici örneklerinden biridir.Bu insanların yaşamları birbirinden oldukça farklı. Yaşadıkları kayıplar, sahip oldukları imkânlar ve karşılaştıkları güçlükler de öyle.Ancak hikâyelerinin ortak bir noktası var: Yaşamlarının belirli dönemlerinde karşılaştıkları engeller, hikâyelerinin son cümlesi olmadı.Psikoloji literatüründe bu uyum ve toparlanma kapasitesini anlamamıza yardımcı olan kavramlardan biri psikolojik sağlamlıktır.Psikolojik Sağlamlık Nedir?Psikolojik sağlamlık, bireyin stresli, belirsiz veya örseleyici yaşam olayları karşısında psikolojik uyumunu sürdürebilme, değişen koşullara uyum sağlayabilme ve gerektiğinde yeniden toparlanabilme sürecidir.Ancak burada üzerinde durulması gereken önemli bir ayrım vardır.Psikolojik sağlamlık, insanın hiçbir koşulda incinmemesi, üzülmemesi ya da yaşadığı olaylardan etkilenmemesi anlamına gelmez.Aksine, bazen derinden sarsılmasına rağmen yaşamıyla yeniden ilişki kurabilmesidir.Sevdiğimiz bir insanı kaybettiğimizde, emek verdiğimiz bir ilişki sona erdiğinde, beklemediğimiz bir başarısızlıkla karşılaştığımızda veya yaşamımızın kontrolünü kaybettiğimizi hissettiğimizde, doğal olarak çeşitli duygusal tepkiler veririz.Üzüntü, korku, öfke, çaresizlik ve belirsizlik bu deneyimlerin bir parçası olabilir.Psikolojik sağlamlık, bütün bu duyguların yokluğu değil; duygularımızı yaşarken onlarla nasıl ilişki kurduğumuz, hangi kaynaklardan yararlandığımız ve zaman içerisinde yaşamımızı nasıl yeniden düzenleyebildiğimizle ilgilidir.Psikolojik sağlamlık alanının önemli araştırmacılarından Ann Masten, bu kavramı ordinary magic, yani sıradan mucize olarak tanımlar.Masten’in bu ifadesi oldukça anlamlıdır. Çünkü psikolojik sağlamlığın yalnızca olağanüstü insanların sahip olduğu, doğuştan gelen ve değişmeyen bir yetenek olmadığını vurgular.İnsanın gelişimsel kapasitesi, çevresinden aldığı destek, kurduğu güvenli ilişkiler, problem çözme becerileri ve yaşam boyunca edindiği deneyimler, bu sürecin önemli parçalarını oluşturur.Dolayısıyla psikolojik sağlamlık, bazı insanların sahip olup bazılarının tamamen yoksun olduğu bir özellikten çok, yaşam boyunca farklı koşulların etkisiyle gelişebilen dinamik bir süreçtir.Bizi Güçlü Kılan Şey Yaşadıklarımız mı, Onlarla Kurduğumuz İlişki mi?Hayatı zaman zaman akıntısı değişen bir nehre benzetebiliriz.Bazı dönemlerde su sakindir. Önümüzü görebilir, nereye ilerlediğimizi bilir ve kendimizi güvende hissederiz. Fakat kimi zaman akıntı hızlanır. Daha önce işe yarayan yöntemlerimiz yetersiz kalabilir. Yönümüzü kaybettiğimizi, hatta bulunduğumuz yerde kalabilmek için bile büyük çaba harcadığımızı hissedebiliriz.Böyle zamanlarda hepimiz aynı imkânlara sahip değilizdir.Bazılarımızın yanında kendisine uzanacak bir el, güvenebileceği insanlar ve başvurabileceği kaynaklar bulunurken bazılarımız bu desteklere ulaşmakta zorlanabilir.Bu nedenle psikolojik sağlamlığı yalnızca kişinin iradesine, karakterine veya güçlü olmayı seçmesine bağlamak doğru değildir.İnsan, içerisinde bulunduğu çevreden bağımsız olarak değerlendirilemez.Erken dönem yaşam deneyimlerimiz, bakım verenlerimizle kurduğumuz ilişkiler, sosyal çevremiz, ekonomik koşullarımız, geçmişte geliştirdiğimiz baş etme becerilerimiz ve bugün ulaşabildiğimiz destek sistemleri psikolojik sağlamlığımızı etkileyebilir.Üstelik zorlayıcı bir yaşam olayı her zaman insanı güçlendirmez.Bazı deneyimler kişinin psikolojik kaynaklarını ciddi biçimde zorlayabilir ve uzun süreli etkiler bırakabilir. Bu nedenle yaşanan her acının mutlaka bir kazanıma dönüşmesi gerektiğini düşünmek, bireyin yaşadığı güçlüğü anlamak yerine ona yeni bir yük getirebilir.Önemli olan, acıdan mutlaka bir ders çıkarmak değil; kişinin yaşadıkları karşısında ihtiyaç duyduğu güvenliği, desteği ve baş etme kaynaklarını yeniden oluşturabilmesidir.Bazen psikolojik sağlamlık yeni bir hedefe ilerlemek, bazen yardım istemek, bazen de yalnızca içinde bulunduğumuz zor dönemi kendimize zaman tanıyarak geçirebilmektir.Psikolojik Sağlamlığımızı Neler Etkiler?Psikolojik sağlamlık üzerine yapılan araştırmalar, bireyin yaşadığı güçlüklerle baş edebilmesinde risk faktörlerinin ve koruyucu faktörlerin önemli rol oynadığını göstermektedir.Risk faktörleri, bireyin zorlayıcı yaşam olaylarından olumsuz etkilenme olasılığını artırabilen koşullardır.Çocukluk döneminde ihmal veya istismara maruz kalmak, aile içi çatışmalar, ekonomik yoksunluk, sosyal izolasyon, güvensiz ilişkiler, kronik stres ve önemli kayıplar bu faktörler arasında değerlendirilebilir.Koruyucu faktörler ise zorlayıcı deneyimlerin olumsuz etkilerini azaltabilen ve bireyin uyum kapasitesini destekleyen kişisel, ilişkisel ve çevresel kaynaklardır.Güvenli ilişkiler kurabilmek, sosyal destek alabilmek, duyguları düzenleyebilmek, problem çözme becerileri geliştirmek, umut duygusunu koruyabilmek, öz yeterlilik algısı ve yaşamda anlam bulabilmek bu kaynaklardan bazılarıdır.Özellikle çocukluk döneminde en az bir güvenilir ve destekleyici yetişkinle kurulan ilişkinin, gelişimsel açıdan önemli bir koruyucu rol oynayabildiği bilinmektedir.Bu durum bize psikolojik sağlamlığın yalnızca bireyin kendi içerisinde geliştirdiği bir güç olmadığını da hatırlatır.Bazen insanın yeniden toparlanabilmesi, bir başkasının yanında kendisini güvende hissedebilmesiyle başlar.Bazen birinin bizi anlaması, duygularımıza alan açması veya ihtiyaç duyduğumuzda yanımızda olması, kendi kaynaklarımızı yeniden fark edebilmemize yardımcı olur.İnsan yalnızca kendi gücüyle değil, kurduğu bağların içerisinde de güçlenebilir.Psikolojik Sağlamlık Geliştirilebilir mi?Psikolojik sağlamlığın en umut verici yönlerinden biri, değişmez bir kişilik özelliği olmamasıdır.Araştırmalar, psikolojik sağlamlıkla ilişkili birçok becerinin ve koruyucu kaynağın yaşam boyunca desteklenebildiğini göstermektedir.Ancak bu gelişim, her koşulda olumlu düşünmeye çalışmak veya olumsuz duyguları bastırmak anlamına gelmez.Aksine, psikolojik esnekliğimizi artırmak, duygularımızı tanımak, ihtiyaçlarımızı fark etmek, gerektiğinde destek istemek ve değiştirebileceğimiz alanlarla değiştiremeyeceğimiz gerçekler arasında ayrım yapabilmek bu sürecin önemli parçalarıdır.Örneğin bir başarısızlık yaşadığımızda kendimizi bütünüyle başarısız bir insan olarak tanımlamak yerine, yaşanan olayla kişisel değerimiz arasında ayrım yapabilmek psikolojik esnekliğimizi destekleyebilir.Bir ilişki sona erdiğinde, bu kaybın yarattığı üzüntüyü inkâr etmeden kendi ihtiyaçlarımızı yeniden keşfedebilmek de benzer bir sürecin parçasıdır.Psikolojik sağlamlık bazen yaşamı eski hâline döndürmekten çok, değişen yaşam koşulları içerisinde kendimize yeni bir denge oluşturabilmektir.Peki, günlük yaşamımızda bu kapasiteyi desteklemek için neler yapabiliriz?Psikolojik Sağlamlığımızı Güçlendirmek İçin 10 Öneri1. Geçmişteki baş etme deneyimlerinizi fark edin.Bugüne kadar karşılaştığınız güçlükleri düşünün. Hangi durumlarda kendinizi çaresiz hissettiniz? O dönemlerde size ne yardımcı oldu? Hangi becerilerinizi kullandınız?Geçmişte yaşadığımız her olay bize olumlu bir şey öğretmek zorunda değildir. Ancak bazı deneyimler, daha önce fark etmediğimiz kaynaklarımızı tanımamıza yardımcı olabilir.Kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz: “Daha önce zorlandığım bir dönemde bana ne iyi gelmişti ve bugün bu kaynaklardan hangilerine yeniden ulaşabilirim?”2. Kendinize yeni deneyimler için alan açın.Alışılmış düzenimizin dışına çıkmak kimi zaman belirsizlik yaratabilir. Ancak yeni deneyimler, farklı koşullara uyum sağlayabilme becerimizi geliştirmek için fırsatlar sunabilir.Yeni bir beceri öğrenmek, farklı insanlarla tanışmak veya uzun süredir ertelediğiniz bir etkinliğe başlamak, kendinizle ilgili yeni yönler keşfetmenizi sağlayabilir.3. Güvenli ve destekleyici ilişkilerinizi güçlendirin.Psikolojik sağlamlık, her şeyi tek başımıza başarabilmek değildir.Zorlandığımızda bir başkasına ihtiyaç duymak, insan olmanın doğal bir parçasıdır.Duygularınızı ifade edebildiğiniz, yargılanmadan dinlendiğiniz ve kendinizi güvende hissettiğiniz ilişkileri korumaya özen gösterin. Bazen bir insanın varlığı, yaşadığımız sorunu çözmese bile o sorunla baş etme kapasitemizi destekleyebilir.4. Bedeninizin ihtiyaçlarını ihmal etmeyin.Psikolojik ve fiziksel iyi oluş birbirinden bağımsız değildir.Uyku düzeni, yeterli beslenme, fiziksel hareket ve dinlenme, stresle baş etme süreçlerimizi etkileyebilir.Bedeninizin verdiği sinyalleri fark etmek ve kendinize dinlenme hakkı tanımak da psikolojik sağlamlığın önemli bir parçasıdır.5. Duygularınızla mücadele etmek yerine onları anlamaya çalışın.Bazen güçlü olmak adına üzülmememiz, korkmamamız veya ağlamamamız gerektiğini düşünürüz.Oysa duygularımızı sürekli bastırmaya çalışmak, yaşadığımız güçlükleri ortadan kaldırmaz.Kendinize “Şu anda ne hissediyorum? Bu duygu bana hangi ihtiyacımı anlatıyor?” diye sormak, duygularınızla daha sağlıklı bir ilişki kurmanıza yardımcı olabilir.6. Mükemmel olma beklentisini esnetin.Her koşulda doğru kararlar vermek, her sorunu çözmek veya hiçbir zaman başarısız olmamak mümkün değildir.Kendinize yalnızca sonuçlarınız üzerinden değer biçtiğinizde, karşılaştığınız güçlükler kişisel yetersizliğinizin kanıtı gibi görünebilir.Oysa hata yapabilmek, öğrenebilmek ve gerektiğinde yeniden deneyebilmek insanın uyum kapasitesinin önemli parçalarıdır.7. Kontrol edebildiklerinizle edemediklerinizi ayırt edin.Yaşamımızda değiştiremediğimiz pek çok durumla karşılaşabiliriz.Geçmişte yaşananları, başka insanların kararlarını veya bazı beklenmedik olayları kontrol edemeyiz. Ancak bu olaylar karşısında hangi adımları atabileceğimiz, kimlerden destek isteyebileceğimiz ve kendimize nasıl yaklaşacağımız üzerinde belirli ölçüde etkimiz olabilir.Kabullenmek, yaşananları onaylamak ya da vazgeçmek değildir. Bazen değiştiremeyeceğimiz bir gerçekle mücadeleyi bırakıp enerjimizi kendi ihtiyaçlarımıza yöneltebilmektir.8. Yaşamınızda anlamlı bulduğunuz hedefler belirleyin.İnsanın yaşamında önem verdiği değerlerin ve kendisine ait amaçların bulunması, zor dönemlerde yönünü yeniden bulmasına yardımcı olabilir.Bu hedeflerin büyük olması gerekmez.Bazen uzun süredir ertelediğiniz bir görüşmeyi gerçekleştirmek, yeni bir şey öğrenmek veya kendinize küçük bir rutin oluşturmak bile anlamlı bir başlangıç olabilir.Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “Bugün, benim için önemli olan yaşama yaklaşmak adına atabileceğim küçük bir adım var mı?”9. Kendinize karşı daha şefkatli bir dil geliştirin.Zorlandığımız dönemlerde kendimize yönelttiğimiz eleştiriler, yaşadığımız duygusal yükü artırabilir.“Bunu da başaramadım”, “Daha güçlü olmalıydım” veya “Hâlâ neden toparlanamadım?” gibi düşünceler, içinde bulunduğumuz durumu daha da ağırlaştırabilir.Böyle anlarda kendinize, aynı güçlüğü yaşayan sevdiğiniz bir insana yaklaşacağınız anlayışla yaklaşmayı deneyin.Psikolojik sağlamlık, kendimize sürekli daha fazlasını yaptırmak değil; bazen sınırlarımızı kabul ederek kendimize destek olabilmektir.10. Değişime uyum sağlamak için kendinize zaman tanıyın.İnsan yaşamı sürekli değişir. İlişkiler, roller, beklentiler ve koşullar zaman içerisinde farklılaşabilir.Her değişime hemen alışmak veya her kaybın ardından kısa sürede toparlanmak zorunda değiliz.Bazen ilerlemek, hızlıca yeni bir başlangıç yapmak değil; yaşadıklarımızı anlamlandırabilmek için kendimize yeterli zamanı tanımaktır.İyileşmenin her zaman doğrusal ilerlemediğini hatırlayın. Bazı günler kendinizi daha iyi, bazı günler yeniden zorlanmış hissedebilirsiniz. Bu dalgalanmalar, gösterdiğiniz bütün çabanın boşa gittiği anlamına gelmez.Güçlü Olmak, Hiç Kırılmamak DeğildirPsikolojik sağlamlık denildiğinde çoğu zaman zihnimizde her koşulda ayakta kalabilen, duygularını kontrol eden ve karşılaştığı bütün güçlüklerin üstesinden tek başına gelebilen bir insan canlanır.Oysa psikolojik sağlamlığın özü, kusursuz bir dayanıklılık göstermek değildir.Bazen insanın en güçlü davranışı, yorulduğunu kabul edebilmesidir. Bazen yardım istemesi, bazen bir sınır koyması, bazen de artık kendisine iyi gelmeyen bir durumdan uzaklaşabilmesidir.Yaşadığımız kayıplar, hayal kırıklıkları ve zorlayıcı deneyimler yaşam öykümüzün bir parçası olabilir. Fakat bu deneyimler kim olduğumuzu veya gelecekte kim olabileceğimizi tek başına belirlemek zorunda değildir.Başlangıçta sözünü ettiğimiz ağacı yeniden düşünelim.Ağaç, gövdesindeki yarayı ortadan kaldırarak büyümez. Yaşamını sürdürdükçe o yaranın çevresinde yeni dokular oluşturur. Zamanla gövdesi genişler, kökleri güçlenir ve dalları başka yönlere uzanır.İnsan da bazen geçmişini değiştiremez. Ancak geçmişinin bugünkü yaşamında kapladığı yeri, onunla kurduğu ilişkiyi ve geleceğe doğru atacağı adımları zaman içerisinde yeniden şekillendirebilir.Belki de psikolojik sağlamlık, hiçbir zaman kırılmayacağımıza inanmak değil; kırıldığımızda da yaşamımızın büyümeye devam edebileceğini bilmektir.Çünkü insanın hikâyesi, yalnızca başına gelenlerle değil, bütün bunların ardından kendisine açabildiği yeni yollarla da yazılır.KaynakçaAmerican Psychological Association. (2020). Building your resilience. American Psychological Association.Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20Kalisch, R., Müller, M. B., & Tüscher, O. (2015). A conceptual framework for the neurobiological study of resilience. Behavioral and Brain Sciences, 38, e92. https://doi.org/10.1017/S0140525X1400082XLuthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child Development, 71(3), 543–562. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00164Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227Masten, A. S. (2014). Ordinary magic: Resilience in development. Guilford Press.Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 25338. https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.25338Ungar, M. (2011). The social ecology of resilience: Addressing contextual and cultural ambiguity of a nascent construct. American Journal of Orthopsychiatry, 81(1), 1–17. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01067.x

Bazen yaşadığımız şey, henüz gerçekleşmemiş bir olayın kendisinden çok, o olay gerçekleşmeden önce zihnimizde defalarca yaşadığımız hâli olabilir.Yarın önemli bir görüşmeniz vardır. Daha görüşme gerçekleşmeden, karşınızdaki kişinin ne söyleyeceğini düşünmeye başlarsınız. Ona vereceğiniz cevapları zihninizde hazırlarsınız. Sonra onun vereceği cevabı tahmin eder, buna karşılık ne söyleyeceğinizi yeniden düşünürsünüz. Konuşma henüz gerçekleşmemiştir ama siz zihninizde konuşmayı birkaç kez yapmışsınızdır bile.Ya da bir mesaj atarsınız ve karşı taraftan gelecek cevabı beklerken zihniniz çalışmaya başlar: “Ya ters bir şey söylerse?”, “Ya düşündüğüm gibi olmadıysa?”, “Ya yanlış anladıysa?” Bir süre sonra ortada henüz verilmiş bir cevap bile yokken kendinizi üzgün, gergin veya öfkeli hissedebilirsiniz.Bazen de ertesi gün yapılacak bir iş, gidilecek bir yer, yapılacak bir sunum veya gerçekleşecek bir buluşma için günler öncesinden endişelenmeye başlarız. Olayın kendisi henüz yaşanmamıştır ama zihnimiz olası sonuçları çoktan değerlendirmeye başlamıştır.Bu durum, geleceğe yönelik kaygının günlük hayattaki en görünür biçimlerinden biri olabilir.Henüz gerçekleşmemiş bir şeyi neden zihnimizde bu kadar çok yaşarız?Belirsizlik insan zihni için her zaman kolay değildir. Bir durumun nasıl sonuçlanacağını bilmiyorsak, zihnimiz doğal olarak olası sonuçları tahmin etmeye çalışabilir.Bunun bir amacı vardır: Hazırlıklı olmak.Örneğin önemli bir görüşmeye girecekseniz, neler söyleyebileceğinizi önceden düşünmek gerçekten işe yarayabilir. Bir sınavdan önce çalışma planı yapmak, bir sunum öncesinde prova yapmak veya zor bir konuşmada söylemek istediklerinizi düşünmek problem çözmeye yardımcı olabilir.Ancak burada önemli bir ayrım vardır:Hazırlık yapmak ile aynı olayı zihinde tekrar tekrar yaşamak aynı şey değildir.Hazırlık belirli bir noktada sonlanabilir. “Şunları söylemek istiyorum, şu konuya da değineceğim” dersiniz ve hayatınıza devam edersiniz.Kaygılı zihinsel döngüde ise bir düşünce diğerini doğurur. Bir ihtimal değerlendirilir, ardından başka bir ihtimal gelir. Sonra o ihtimale nasıl karşılık verileceği düşünülür. Bu kez yeni bir sorun ortaya çıkar.Sonuçta kişi herhangi bir sonuca ulaşmadan düşünmeye devam eder.“En kötü ihtimali düşünürsem hazırlıklı olurum”Bu döngüyü sürdüren düşüncelerden biri, kişinin kaygısını aslında bir tür hazırlık olarak görmesidir.“Şimdiden düşünürsem hazırlıksız yakalanmam.”“Her ihtimali hesaba katarsam ne yapacağımı bilirim.”“En kötü senaryoyu düşünmek beni korur.”Bu düşünceler oldukça anlaşılırdır. Çünkü belirsizliği azaltmak kısa vadede rahatlatıcı olabilir. Zihin, “en azından ne olabileceğini biliyorum” hissine ulaşır.Fakat burada bir sorun ortaya çıkabilir: Her ihtimali düşünmek, her ihtimale gerçekten hazırlıklı olmak anlamına gelmez.Çünkü hayatın bütün olasılıklarını önceden hesaplamak mümkün değildir.Bir konuşmanın nasıl ilerleyeceğini, başka bir insanın ne hissedeceğini, vereceği cevabı veya gelecekte ortaya çıkacak bütün koşulları kontrol edemeyiz.Dolayısıyla zihnimiz kesinlik elde etmek için daha fazla düşündükçe, bazen tam tersine daha fazla belirsizlik üretir.Zihinsel prova ne zaman kaygı döngüsüne dönüşür?Bunu anlamanın yollarından biri, düşünmenin sonucuna bakmaktır.Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:Bu konuyu düşündükten sonra gerçekten bir çözüme ulaşıyor muyum?Yoksa aynı ihtimalleri farklı şekillerde tekrar mı ediyorum?Düşünmek beni hazırlıyor mu, yoksa daha da gergin mi yapıyor?Şu anda yapabileceğim somut bir şey var mı?Düşünmeyi bıraktığımda kendimi suçlu veya hazırlıksız mı hissediyorum?Olay henüz gerçekleşmemişken, sanki gerçekleşmiş gibi duygusal tepki veriyor muyum?Örneğin yarın yapacağınız bir konuşma için birkaç önemli noktayı not etmek hazırlık olabilir. Fakat aynı konuşmayı zihninizde saatlerce farklı versiyonlarıyla oynatıyor, karşı tarafın verebileceği onlarca cevabı tahmin ediyor ve her birine vereceğiniz karşılığı düşünüyor olabilirsiniz.Bu noktada düşünme artık yalnızca hazırlık sağlamıyor olabilir. Kaygının kendisini sürdüren bir döngüye dönüşmüş olabilir.Zihin geleceği düşündüğünde beden de bugünü yaşarHenüz gerçekleşmemiş bir olay hakkında düşünürken yaşadığımız duyguların önemli bir özelliği vardır: Bedenimiz çoğu zaman bunun yalnızca bir düşünce olduğunu ayırt etmekte zorlanabilir.Örneğin yaklaşan bir görüşmenin kötü geçeceğini düşündüğünüzde kalbiniz hızlanabilir, kaslarınız gerilebilir, midenizde bir sıkışma hissedebilir veya huzursuz olabilirsiniz.Ortada henüz gerçekleşen bir olay yoktur. Fakat bedeniniz gelecekteki ihtimali şimdiki zamanda yaşıyor olabilir.Bu nedenle bazen “Daha hiçbir şey olmadı ama kendimi şimdiden kötü hissediyorum” deriz.Burada kişinin yaşadığı duygu gerçek değildir demek doğru olmaz. Duygu gerçektir; fakat duygunun kaynağı henüz gerçekleşmemiş bir olayın zihinsel olarak canlandırılması olabilir.Bu ayrımı fark etmek önemlidir.“Ya olursa?” sorusunun sonu neden gelmez?Kaygılı düşüncenin en yorucu taraflarından biri, “ya olursa?” sorusunun kolayca çoğalabilmesidir.“Ya konuşma kötü geçerse?”Peki kötü geçerse?“Ya ne söyleyeceğimi bilemezsem?”Peki bilemezsen?“Ya karşı taraf bunu yanlış anlarsa?”Peki yanlış anlarsa?Bu şekilde devam edildiğinde zihnin ulaşacağı kesin bir son nokta yoktur.Çünkü hayatın kendisi de kesin değildir.Bu nedenle amaç her ihtimali düşünerek %100 emin olmak değil, belirsizlikle karşılaşabileceğimizi ve her şeyi önceden kontrol edemeyeceğimizi kabul edebilmektir.Bu, “Kötü bir şey olmayacak” demek değildir.Daha çok şuna yaklaşır:“Ne olacağını şu anda kesin olarak bilemem. Ama gerçekleştiğinde onunla başa çıkmak için elimden geleni yapabilirim.”Bu düşünce, kaygıyı tamamen ortadan kaldırmasa da kişinin geleceği zihninde sürekli kontrol etmeye çalışma ihtiyacını azaltabilir.Peki düşünce geldiğinde ne yapılabilir?İlk adım düşünceyi zorla susturmaya çalışmak olmayabilir. Çünkü “Bunu düşünmeyeceğim” demek çoğu zaman düşüncenin yeniden ortaya çıkmasına neden olabilir.Bunun yerine düşünceyle araya küçük bir mesafe koymak işe yarayabilir.Örneğin:“Şu anda gerçekten yaşadığım bir sorun mu var, yoksa gelecekte olabilecek bir durumu mu düşünüyorum?”Ardından:“Bu durumla ilgili şu anda yapabileceğim somut bir şey var mı?”Eğer varsa, onu yapmak.Yoksa bir süreliğine konuyu zihinsel olarak çözmeye çalışmayı bırakmak.Örneğin yarınki konuşma için söylemek istediklerinizi not etmek sizin kontrolünüzde olabilir. Fakat karşınızdaki kişinin nasıl tepki vereceğini önceden belirlemek sizin kontrolünüzde değildir.Bu ayrım, özellikle kontrol ihtiyacının yüksek olduğu durumlarda oldukça değerlidir.Her düşünce cevaplanmak zorunda değildirBazen zihnimizden geçen her ihtimali cevaplamamız gerektiğini düşünürüz.“Ya böyle olursa?” “Bilmiyorum.”“Peki ya şöyle olursa?” “Bunu da bilmiyorum.”Bu belirsizlik rahatsız edici olabilir. Fakat belirsizliğin varlığı, mutlaka yeni bir düşünceyle ortadan kaldırılması gereken bir problem değildir.Bazı soruların cevabı ancak olay gerçekleştiğinde ortaya çıkar.Bir konuşmanın nasıl geçeceğini konuşma gerçekleşmeden kesin olarak bilemezsiniz. Bir insanın vereceği cevabı o cevap gelmeden bilemezsiniz. Yarın nasıl hissedeceğinizi de bugünden tamamen öngöremezsiniz.Bunu kabul etmek başlangıçta rahatlatıcı değil, aksine biraz huzursuz edici olabilir. Çünkü kişi zihinsel kontrolü bırakıyormuş gibi hissedebilir.Fakat zamanla önemli bir fark ortaya çıkabilir: Geleceği kontrol etmeye çalışmak yerine, gelecekle karşılaşabileceğine güvenmeye başlamak.Bu döngü psikolojik danışmanlıkta nasıl ele alınabilir?Henüz gerçekleşmemiş olayları zihninde tekrar tekrar yaşayan kişiler için psikolojik danışmanlık sürecinde yalnızca “olumlu düşünmek” hedeflenmez.Öncelikle bu düşüncelerin hangi durumlarda ortaya çıktığı, hangi duyguları tetiklediği ve kişinin bu düşüncelere nasıl karşılık verdiği ele alınabilir.Örneğin kişinin belirsizliğe karşı ne kadar zorlandığı, kontrol edemediği durumlarda ne yaptığı, zihinsel olarak sürekli prova yapmanın kısa vadede ne sağladığı ve uzun vadede kişiyi nasıl etkilediği birlikte incelenebilir.Bazen kişinin temel düşüncesi “Hazırlıklı olmazsam başa çıkamam” olabilir. Böyle bir durumda yalnızca düşüncenin doğruluğunu tartışmak yerine, kişinin belirsizlikle karşılaşma ve o belirsizlik içinde hareket edebilme becerisi üzerinde çalışılabilir.Gerekli durumlarda kişinin sürekli zihinsel prova yapma davranışını azaltmaya yönelik davranışsal çalışmalar ve küçük deneyler de planlanabilir.Çünkü amaç geleceği hiç düşünmemek değildir.Amaç, henüz yaşanmamış bir hayatı zihnimizde yaşamaya çalışmak yerine, gerçekleştiğinde onunla baş edebileceğimize dair güven geliştirebilmektir.Bazen zihnimiz bizi korumak için geleceğe gider. Olasılıkları hesaplar, senaryolar üretir, kötü ihtimalleri önceden yaşamaya çalışır. Fakat geleceği ne kadar çok düşünürsek düşünelim, onun bütün belirsizliklerini ortadan kaldırmamız mümkün değildir.Belki de burada ihtiyaç duyduğumuz şey, geleceğin nasıl olacağını önceden bilmek değil; ne olacağını bilmediğimiz hâlde onunla karşılaşabileceğimize güvenmeyi öğrenmektir.

Psikolojik danışmanlığa başlamayı düşünen birinin aklına yalnızca “Neler anlatacağım?” sorusu gelmeyebilir. Bir tarafta konuşacak şeyler varken, anlatacak bir şeyler bulamamak, nereden başlayacağını bilememek de... ihtimallerdir. “Ya gittiğimde aklıma hiçbir şey gelmezse?”“Ya uzun bir sessizlik olursa?”“Terapist benden konuşmamı beklerken ben ne söyleyeceğimi bilemezsem?”Bu düşünceler, henüz ilk görüşme gerçekleşmeden bile ortaya çıkabilir. Terapi odası, kişinin kendisi hakkında yaklaşık elli dakika boyunca konuşmasının beklendiği bir yer gibi hayal edildiğinde sessizlik de kolaylıkla bir başarısızlık ihtimaline dönüşebilir. Kişi ne anlatacağını önceden hazırlaması, konuşmayı sürdürmesi veya görüşme süresini bir biçimde “doldurması” gerektiğini düşünebilir.Hatta bazen terapiye başlamadan önce anlatılacak konular zihinde sıralanır: geçmişte yaşananlar, ilişkiler, son zamanlarda hissedilenler, çözülmesi istenen problemler… Fakat bütün bunların görüşme sırasında aynı açıklıkla akla gelmesinin bir garantisi yoktur. İnsan konuşmaya başladığında başka bir şey hatırlayabilir, düşündüğünden farklı bir konuya geçebilir veya bir noktada ne söyleyeceğini gerçekten bilemeyebilir.Oysa psikolojik danışmanlık, iyi konuşmanın ya da kesintisiz bir anlatı oluşturmanın beklendiği bir performans değildir.Sessizlik yalnızca ilk görüşmeye ilişkin bir endişe de değildir. Psikolojik danışmanlık sürecinde oldukça farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.Bazen kişi görüşmeye gelmeden önce anlatmak istediği pek çok şeyi düşünür. Fakat koltuğa oturduğunda zihni birden boşalmış gibi olabilir. Bazen konuşmanın ortasında sözcükler kesilir. Bazen ne hissettiğini biliyor gibidir ancak bunu nasıl ifade edeceğini bulamaz. Bazen de ne söyleyeceğini değil, ne söylemesinin beklendiğini düşünmeye başlar.“Bunu anlatmam önemli mi?”“Çok mu dağıldım?”“Şimdi başka bir şeyden bahsetsem tuhaf olur mu?”“Terapist benim hakkımda ne düşünüyor?”Böyle anlarda görünürde hiçbir şey söylenmiyor olsa bile kişinin iç dünyasında oldukça fazla şey gerçekleşiyor olabilir. Kişi konuşmayı sürdürmeye çalışırken aynı zamanda söylediklerini değerlendiriyor, terapistin tepkisini gözlemliyor veya bir düşüncenin söylenip söylenmemesi arasında kalıyor olabilir.Bu nedenle terapide sessizliği yalnızca konuşmanın olmadığı bir zaman dilimi olarak düşünmek yanıltıcıdır.Bu sessizliğin ne anlama geldiği sorusunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur.Bir sessizlik, kişinin düşüncelerini toparlamasıyla ilişkili olabilir. Başka bir anda utanmayla veya kaygıyla ortaya çıkabilir. Bazı deneyimler hakkında konuşmak kolayken bazılarına yaklaşmak daha güç olabilir. Kişi terapistin vereceği tepkiyi merak ediyor, söylemek istediği bir şeyle söylemekten kaçındığı bir şey arasında kalıyor ya da henüz sözcüklere dönüşmemiş bir duyguyu fark etmeye çalışıyor olabilir.Bazen de sessizliğin böylesine belirgin bir anlamı olmayabilir. İnsan zaman zaman yalnızca durur, düşünür ve susar.Psikanalitik ve psikodinamik yaklaşımlar açısından önemli olan, sessizliğe dışarıdan hazır bir anlam vermek yerine onun kişinin o andaki deneyimi içerisindeki yerini merak edebilmektir. Aynı kişinin farklı görüşmelerindeki iki sessizliğin bile aynı anlama gelmesi gerekmez. Dolayısıyla sessizliğin anlamı, ancak kişinin kendi deneyimi ve terapötik ilişkinin içinde anlaşılabilir.Terapist açısından görev de her sessizliği mümkün olduğunca hızlı biçimde konuşmayla doldurmak değildir.Terapiye başlamayı düşünen birinin sessizlikle ilgili kaygısının bir başka tarafı burada ortaya çıkabilir. Terapistin sürekli soru soracağı, konuları belirleyeceği ve konuşma durduğunda yeni bir soru ile görüşmeyi yeniden hareketlendireceği düşünülebilir.Bazı çalışma biçimlerinde terapist daha yapılandırıcı olabilir. Psikanalitik çalışmada ise kişinin zihninde kendiliğinden beliren düşüncelere, duygulara, çağrışımlara ve bunların arasındaki geçişlere de alan açılır. Terapistin yalnızca kişinin anlattığı olayları değil, bunların nasıl anlatıldığını ve görüşme sırasında nelerin ortaya çıktığını dinlemesi de bu çalışma biçiminin bir parçasıdır. Psikanalitik çalışmada terapistin neyi dinlediğiyle ilgili daha ayrıntılı olarak“Terapist Tavsiye Verir mi? Terapist Sizde Neyi Dinler?” başlıklı yazımda da söz etmiştim.Bu nedenle terapistin her boşluğu hemen doldurmaması, ilgisiz olduğu veya kişinin tek başına bırakıldığı anlamına gelmez. Bazen konuşmayı hemen yönlendirmemek, kişinin kendi düşüncesinin nereye gideceğini görebilmek için alan bırakır.Ancak bunun tersi de önemlidir: Sessizlik kendi başına terapötik olduğu için korunması gereken bir şey değildir.Kişi terapistin daha fazla soru sormasına ihtiyaç duyabilir. Uzun sessizliklerden rahatsız olabilir. Terapistin sessizliğini ilgisizlik, eleştiri veya kendisinden bir şey beklenmesi şeklinde yaşayabilir. Bunların kendisi de görüşmede konuşulabilecek deneyimlerdir. Örneğin “Siz sessiz kaldığınızda ne söylemem gerektiğini bulmaya çalışıyorum” demek, sessizliği bozmak için söylenmiş önemsiz bir cümle değil, o anda kişinin terapistle birlikte yaşadığı deneyime ilişkin önemli bir ifade olabilir.Terapi odasındaki sessizliğin bazen başka bir kaynağı da vardır: kişi konuşacak bir şey bulamadığı için değil, söyleyecekleri arasından doğru olanı seçmeye çalıştığı için susabilir.Oysa özellikle psikanalitik çalışmada, ilk bakışta önemsiz, ilgisiz veya konudan uzak görünen bir düşüncenin de söylenebilmesi önemlidir. Bir anıdan başka bir anıya geçmek, birden akla gelen bir kişiden söz etmek veya “Bunun neden şimdi aklıma geldiğini bilmiyorum” diyerek bir düşünceyi paylaşmak sürecin parçası olabilir.Serbest çağrışımın temelinde de biraz bu vardır: kişinin zihninden geçenleri önceden kusursuz bir anlatıya dönüştürmeden mümkün olduğunca ifade edebilmesi.Bu her zaman kolay değildir. İnsan gündelik yaşamında ne söyleyeceğini seçmeye, karşısındaki kişinin tepkisini hesaba katmaya ve konuşmasını anlaşılır hâle getirmeye alışmıştır. Bir arkadaşla konuşurken konudan fazla uzaklaşmamak, karşımızdakini sıkmamak veya söylediklerimizin nasıl karşılanacağını düşünmek oldukça olağandır. Terapi odasına girdiğimizde bu alışkanlıklar kapının dışında kalmaz.Bu nedenle kişi bazen terapistine de anlaşılır bir hikâye anlatmaya, önemli gördüğü konulardan söz etmeye veya “doğru” cevabı vermeye çalışabilir. Bunların fark edilmesi ise konuşulan konunun kendisi kadar önemli hâle gelebilir.Belki de terapiye başlamayı düşünen kişi için en rahatlatıcı nokta şudur: İlk görüşmeye hazır bir hikâyeyle gelmek gerekmez.Nereden başlayacağınızı bilmemeniz de konuşulabilir.Hatta ilk cümleniz pekâlâ şu olabilir:“Buraya gelirken ne anlatacağımı bilememekten endişeleniyordum.”Bu cümle görüşmenin aksaması değil, görüşmenin kendisidir.Benzer biçimde psikolojik danışmanlık süreci başladıktan sonra ortaya çıkan sessizliklerin de hemen ortadan kaldırılması gerekmez. Bazıları geçip gider; bazıları hakkında konuşulur; bazılarıysa zaman içinde başka düşünce ve duygularla bağlantılı hâle gelir.Bu nedenle sessizlik, terapinin durduğu veya başarısız olduğu yer olmak zorunda değildir. Bazen terapide birlikte merak edilen şeyin kendisi hâline gelebilir.Terapiye başlarken kişinin bilmesi gereken en basit şeylerden biri de budur: Görüşmeye ne söyleyeceğinizi hazırlamış olarak gelmeniz temel bir şart değil.

Seni Değil, Seninle Olabilecekleri BırakamıyorumBazı ilişkiler vardır; içinde iyi olmadığımızı anlamak zor değildir.Sürekli aynı yerden kırılırız. Aynı tartışmalar tekrar eder, aynı hayal kırıklıkları yaşanır. Kendimizi eskisinden daha kaygılı, daha değersiz ya da daha yalnız hissetmeye başlarız. Dışarıdan bakan biri için yapılması gereken oldukça açıktır: Gitmek.Bazen bizim için de açıktır.Yine de gitmek kolay olmaz.Çünkü bir ilişkinin bize iyi gelmediğini fark etmekle o ilişkiden duygusal olarak ayrılabilmek aynı şey değildir. Zihin “Bu bana zarar veriyor.” diyebilirken başka bir tarafımız hâlâ özleyebilir, umut edebilir, bekleyebilir.İşte tam da bu yüzden “Madem mutsuzsun, neden ayrılmıyorsun?” sorusu çoğu zaman meseleyi olduğundan çok daha basit gösterir.İnsan bazen kendisine iyi gelmeyen bir ilişkide, iyi olduğunu düşündüğü için kalmaz. Ayrılmanın içinde uyandırdığı şeylerle baş etmek zor geldiği için kalır.Birinden Ayrılırken Aslında Nelerden Ayrılırız?Bir ilişki sona erdiğinde hayatımızdan yalnızca bir insan çıkmaz.Sabah attığımız mesajlar, gün içinde aradığımız kişi, birlikte gidilen yerler, ortak arkadaşlıklar, küçük alışkanlıklar, yıllar içinde oluşmuş rutinler ve “ileride” diye başlayan bütün cümleler de değişir.Bu nedenle ayrılık, bugünü olduğu kadar geleceği de etkiler.Birlikte yaşayacağınızı düşündüğünüz ev, çıkacağınızı hayal ettiğiniz tatiller, belki evlilik, çocuklar ya da yalnızca birkaç ay sonrasına dair küçük planlar…Henüz gerçekleşmemiş olsalar bile insan bunlarla duygusal bir bağ kurabilir.Bu yüzden ayrılık kararının ardından insan kendisini yalnızca “Onu özlüyorum.” derken bulmaz.“Şimdi ne olacak?”“Ya yanlış karar veriyorsam?”“Biraz daha bekleseydim düzelir miydi?”“Ya bir daha kimseyle böyle bir bağ kuramazsam?”gibi sorular da ortaya çıkar.Dolayısıyla bazen geri dönmek istediğimiz şey yalnızca kişi değildir. O kişiyle birlikte kaybetmek üzere olduğumuz hayatın tamamıdır.Belki de Onu Değil, Olabileceği Kişiyi BırakamıyoruzBazı ilişkileri sürdürmemizi sağlayan şey ilişkinin bugünkü hâlinden çok, değişeceğine dair inancımızdır.Karşımızdaki insanın zaman zaman gösterdiği küçük değişimler bu umudu canlı tutabilir. Güzel geçen birkaç gün, içten bir özür, uzun zamandır beklediğimiz bir cümle ya da ilişkinin başındaki hâline kısa süreli bir dönüş…Ve insan yeniden düşünmeye başlar:“Demek ki aslında yapabiliyor.”“Biraz daha zaman verirsem belki düzelir.”“Beni seviyor ama bunu nasıl göstereceğini bilmiyor.”Böylece ilişkinin nasıl olduğu ile nasıl olabileceği arasındaki sınır giderek bulanıklaşır.Burada ayrılmayı zorlaştıran çok önemli bir şey vardır: Gitmek, yalnızca bugünkü kişiden vazgeçmek değildir. Onun bir gün dönüşmesini beklediğimiz kişiden de vazgeçmektir.İnsan bazen yaşadığı ilişkiye değil, ilişkinin potansiyeline bağlanır.Bu nedenle kendimize sorabileceğimiz en zor sorulardan biri belki de şudur:“Bu insan hiç değişmeyecek olsaydı, bugün olduğu hâliyle onu ve bu ilişkiyi yine seçer miydim?”Neden Hep Benzer İnsanlara Çekiliyoruz?Bazen hayatımızdaki kişilerin isimleri değişir ama ilişkilerimizin bizde bıraktığı his şaşırtıcı biçimde aynı kalır.Yine bekleyen taraf biz oluruz.Yine sevgiden emin olmaya çalışan taraf.Yine karşı taraf uzaklaştığında peşinden giden, yakınlaştığında rahatlayan kişi oluruz.Psikodinamik yaklaşım tam da bu tekrarların üzerinde durur.Çocuklukta yakın ilişkiler içinde öğrendiğimiz bazı duygusal deneyimler, yetişkinlikte neyi “tanıdık” bulduğumuzu etkileyebilir. Sevgi bizim için nasıl bir şeydi? Yakınlık kolayca ulaşılabilir miydi? Birinin ilgisini kazanmak için başarılı, uyumlu, sessiz ya da “iyi” olmamız mı gerekiyordu? Sevdiğimiz kişi bazen yakın, bazen ulaşılmaz mıydı?Freud’un tekrar zorlantısı kavramı da insanın geçmişte tamamlanmamış bazı ilişki örüntülerini farklı kişiler ve ilişkiler içinde yeniden kurabilmesini anlamaya çalışır.Buradaki önemli nokta şudur:İnsan bilinçli olarak acıyı seçmez.Fakat tanıdık bir ilişki biçimine farkında olmadan çekilebilir.Örneğin sevginin peşinden gitmeye alışmış biri için kendisini açıkça seven ve yanında duran bir insan ilk başta beklenmedik biçimde “heyecansız” gelebilir. Buna karşılık ne hissettiğini tam olarak anlayamadığı, zaman zaman uzaklaşan veya sevgisinden emin olamadığı biri çok daha yoğun duygular uyandırabilir.Çünkü yoğunluk her zaman yakınlık değildir.Ve tanıdıklık her zaman güven değildir.Bazen Mesele Sevilmekten Çok “Seçilebilmek” OlabilirBir insanın bizi istememesi neden bazen bu kadar ağır gelir?Çünkü her reddedilme yalnızca bugüne ait olmayabilir.Bazı insanlar için karşısındaki kişinin kendisini seçmesi, zamanla ilişkinin çok ötesinde bir anlam kazanmaya başlayabilir.“Beni seçerse yeterliyim.”“Benim için değişirse gerçekten değerliyim.”“Bunca şeyden sonra beni bırakmazsa demek ki sevilebilir biriyim.”Bu noktada ilişki artık yalnızca iki insan arasındaki bağ olmaktan çıkar. Kişinin kendi değeriyle ilgili bir sınava dönüşebilir.Bu yüzden ayrılmak da çok daha zor hâle gelir.Çünkü gitmek yalnızca “Bu ilişki bana uygun değil.” demek gibi hissedilmez.Bazen çok daha acı bir yere dokunur:“Beni seçmedi.”İnsan tam da bu duyguyla karşılaşmamak için ilişki içinde daha fazla çabalayabilir. Daha çok verir, daha çok bekler, daha fazla tolere eder.Belki de bilinçdışındaki beklenti şudur:“Bir gün beni gerçekten seçerse bütün bunların bir anlamı olacak.”Oysa burada üzerinde düşünülmesi gereken başka bir soru vardır:Bir başkasının beni seçmesi, neden benim kendi değerim hakkında bu kadar güçlü bir şey söylüyor?Bağlanma Sistemi Ayrılıkta Neden Bu Kadar Güçlü Tepki Verir?Bowlby’nin bağlanma kuramı açısından baktığımızda yakın ilişkiler yalnızca romantik sevgi alanları değildir. Aynı zamanda güvenlik duygumuzun önemli parçalarından biri hâline gelebilirler.Bu nedenle bağ kurduğumuz biri uzaklaştığında yalnızca üzülmeyiz. Bağlanma sistemimiz de harekete geçebilir.Kişiyi daha fazla düşünmeye, ona ulaşmaya, yakınlığı yeniden kurmaya çalışabiliriz.İlginç olan şudur: Bir ilişkinin problemli olduğunu bilmek bu sistemi otomatik olarak kapatmaz.“Bana iyi gelmiyor.” diyebilirsiniz ve yine de telefonunuzu kontrol edebilirsiniz.Ayrılmanız gerektiğini düşünebilir ve yine de mesaj atmasını bekleyebilirsiniz.Yaşadıklarınızı hatırlayabilir ve yine de onu özleyebilirsiniz.Bunların aynı anda yaşanması mümkündür.Çünkü bilmek ile bağın çözülmesi aynı süreç değildir.Bir Gün Çok Yakın, Ertesi Gün Çok Uzak…Bazı ilişkilerin özellikle zor bırakılmasının başka bir nedeni de ilişkinin sürekli değişen yapısıdır.Her zaman kötü giden bir ilişkiden farklı olarak burada güzel dönemler de vardır.Bazen partner son derece yakın, ilgili ve sevgi doludur. Sonra birden uzaklaşır. Bir tartışma çıkar. Günlerce soğukluk yaşanır. Tam insan “Artık yapamıyorum.” dediğinde yeniden bir yakınlaşma gelir.Bir özür.Uzun bir konuşma.Güzel geçirilen birkaç gün.Ve rahatlama.İnsan o anda ilişkinin kötü dönemini değil, yeniden gelen yakınlığın yarattığı rahatlamayı hisseder.Bir süre sonra kişi ilişkide iyi olmaktan çok, ilişkinin yeniden iyi olmasını beklemeye başlayabilir.Bu nedenle her yeni yakınlaşma “Belki bu sefer gerçekten değişti.” düşüncesini yeniden canlandırabilir.İlişkinin yarattığı yoğunluk da zaman zaman “Aramızdaki bağ çok güçlü.” şeklinde yorumlanabilir.Oysa bir ilişkinin yoğun hissettirmesi ile güvenli olması aynı şey değildir.Kaybetme korkusu, belirsizlik ve sürekli yakınlaşıp uzaklaşmak da çok güçlü duygular yaratabilir.Özlemek, Geri Dönmek Gerektiği Anlamına GelmezAyrılıktan sonra insanın en çok kafasını karıştıran duygulardan biri özlemdir.“Bu kadar özlüyorsam demek ki hâlâ onunla olmalıyım.”diye düşünebiliriz.Oysa özlem her zaman bir ilişkinin bizim için doğru olduğunu göstermez.Birini özlemek, onunla yaşadığımız güzel anları hatırlamak veya hâlâ ona karşı sevgi hissetmek mümkündür. Aynı zamanda o ilişkinin bize zarar verdiğini de bilebiliriz.İki gerçek aynı anda var olabilir:“Onu seviyorum.”ve“Onunla kurduğum ilişki bana iyi gelmiyor.”Birini sevmek, o ilişkinin devam etmesi gerektiğine dair tek başına yeterli bir ölçüt değildir.Çünkü sağlıklı bir ilişki yalnızca sevgiyle kurulmaz. Güven, saygı, sınırlar, karşılıklılık ve kişinin ilişki içinde kendisi olarak kalabilmesi de gerekir.Bazen birini sevmeye devam ederken ondan uzaklaşmak mümkündür.Ve bazen kendimizi korumak, sevgimizin bittiği yerde değil; sevgi devam ederken sınır koyabildiğimiz yerde başlar.Asıl Yasını Tuttuğumuz Şey Ne?Belki de bazı ilişkilerden ayrılmayı bu kadar zorlaştıran şey, ilişkinin gerçekte ne olduğunu kabul etmektir.Çünkü kabul ettiğimiz anda bazı umutların da yasını tutmamız gerekir.Onun değişmeyeceğini…Beklediğimiz özrün hiç gelmeyebileceğini…Birlikte düşündüğümüz geleceğin gerçekleşmeyebileceğini…Verdiğimiz emeğin ilişkinin istediğimiz yere gelmesine yetmediğini…Ve belki de karşımızdaki insanın, ihtiyaç duyduğumuz insan olmadığını…Bazen en büyük kayıp insanın kendisi değildir.“Bir gün olacak.” dediğimiz şeyin olmayacağını kabul etmektir.Bu yüzden ayrılıkların ardından yalnızca geçmiş için üzülmeyiz. Hiç yaşanmamış bir geleceğin de yasını tutabiliriz.Belki evlenmeyeceğiz.Belki birlikte yaşlanmayacağız.Belki kafamızda yüzlerce kez yaptığımız o konuşma hiçbir zaman gerçekleşmeyecek.Belki de yıllardır beklediğimiz şekilde sevilmeyeceğiz.İşte bu nedenle bazı ilişkilerden çıkmak yalnızca bir kapıyı kapatmak gibi değildir. O kapının arkasında bir gün bulacağımızı düşündüğümüz hayatın da artık orada olmadığını kabul etmektir.“Neden Kopamıyorum?” Yerine Başka Bir Şey Sorabilir miyiz?İnsan kendisine iyi gelmeyen bir ilişkiden ayrılamadığında çoğu zaman kendisine öfkelenmeye başlar.“Neden bu kadar güçsüzüm?”“Neden hâlâ onu düşünüyorum?”“Neden bir türlü bitiremiyorum?”Oysa belki de kendimizi yargılamak yerine anlamaya çalışmak daha işlevsel bir başlangıçtır.Belki soru “Neden ondan kopamıyorum?” değildir.Belki sorulması gerekenler şunlardır:Onu kaybettiğimde aslında neyi kaybetmiş olacağım?Onu mu özlüyorum, onun yanındayken hissettiğim şeyi mi?Bu ilişkide sürekli kazanmaya çalıştığım şey ne?Onun beni seçmesi benim için ne anlama geliyor?Bugünkü kişiye mi bağlıyım, yoksa değişeceğine dair umuduma mı?Bu ilişkide yaşadığım hangi duygu bana eskiden beri tanıdık geliyor?Ve belki de en önemlisi:Bu ilişki bundan sonra hiç değişmeyecek olsaydı, yine de içinde kalmak ister miydim?Bazen bir ilişkiden ayrılabilmek için önce sevgimizin bitmesini bekleriz.Oysa sevgi her zaman önce bitmez.Bazen önce gerçekliği görürüz. Sonra sınır koyarız. Sonra uzaklaşırız. Ve bağ, bütün bunların ardından yavaş yavaş çözülür.Çünkü bazı ilişkilerde bırakılması gereken yalnızca bir insan değildir.Bazen onun değişeceğine dair umudu, onun bizi seçerek değerimizi kanıtlayacağı beklentisini ve birlikte yaşayacağımızı düşündüğümüz hayatı da bırakmamız gerekir.Belki de gerçek ayrılık, tam olarak burada başlar.KaynakçaBowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Vol. 2. Separation: Anxiety and anger. Basic Books.Freud, S. (1920). Beyond the pleasure principle. International Psycho-Analytical Press.Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment: Studies in the theory of emotional development. Hogarth Press.

Bir ilişkide sorumlulukların paylaşılması denildiğinde çoğu zaman akla ev işleri, alışveriş, faturalar veya günlük yapılması gerekenler gelir. Ancak sorumluluk paylaşımı yalnızca bir işi kimin yaptığıyla ilgili değildir. O işin yapılması gerektiğini kimin hatırladığı, ne zaman yapılacağını kimin planladığı, eksiklerin kim tarafından fark edildiği ve sürecin kim tarafından takip edildiği de bu paylaşımın bir parçasıdır.Örneğin iki kişi aynı evde yaşıyor olabilir. Partnerlerden biri yemek yapıyor, diğeri mutfağı topluyor olabilir. Dışarıdan bakıldığında görevler paylaşılmış gibi görünür. Fakat alışveriş listesini hazırlayan, evde neyin eksildiğini takip eden, yemek için ne yapılacağına karar veren ve gerekli malzemelerin alınmasını hatırlayan hep aynı kişiyse sorumlulukların zihinsel kısmı eşit paylaşılmıyor olabilir.Bu durum yalnızca evli çiftlerde veya birlikte yaşayan kişilerde görülmez. Ortak planların yapılması, aile ziyaretlerinin organize edilmesi, özel günlerin hatırlanması, maddi konuların takip edilmesi ve ilişkide ortaya çıkan sorunların konuşulması gibi birçok alanda da benzer bir örüntü oluşabilir.Zamanla bir partner kendisini sürekli düşünen, planlayan ve hatırlatan kişi olarak bulurken diğeri daha çok kendisinden bir şey istendiğinde harekete geçen kişi hâline gelebilir. Bu noktada yaşanan güçlük, yalnızca yapılacak işlerin çokluğu değildir. Birlikte yürütülmesi gereken yaşamın sorumluluğunu zihinsel olarak da tek başına taşıyormuş gibi hissetmektir.Bir İşi Yapmakla O İşin Sorumluluğunu Üstlenmek Aynı Şey DeğildirBir sorumluluğun yerine getirilmesi genellikle görünür bir sonuç ortaya çıkarır. Ev temizlenir, faturalar ödenir, akşam yemeği hazırlanır veya bir tatil için rezervasyon yapılır. Ancak bu sonuçların ortaya çıkmasından önce çoğu zaman görünmeyen bir süreç vardır.Bir ihtiyacın fark edilmesi, seçeneklerin değerlendirilmesi, karar verilmesi, uygun zamanın belirlenmesi ve işin tamamlanıp tamamlanmadığının takip edilmesi gerekir. Bütün bu adımlar da zaman ve zihinsel çaba gerektirir.Örneğin bir çiftin hafta sonu aile ziyaretine gideceğini düşünelim. Ziyaretin hangi gün yapılacağına karar veren, aile üyeleriyle iletişim kuran, uygun saati belirleyen ve gerekli hazırlıkları düşünen kişi aynı partner olabilir. Diğer partner de belirlenen saatte hazır bulunarak ziyarete katılabilir. Her iki kişi de ziyaretin gerçekleşmesine katkıda bulunmuştur; ancak ziyaretin planlanması ve takip edilmesi için gereken zihinsel emek aynı ölçüde paylaşılmamıştır.Benzer bir durum ev işlerinde de ortaya çıkabilir. Bir partner çamaşırları yıkayabilir ancak çamaşırların ne zaman yıkanması gerektiğini, hangi ürünlerin alınacağını ve temiz kıyafetlere ne zaman ihtiyaç duyulacağını sürekli diğer partner takip ediyorsa sorumluluğun önemli bir bölümü hâlâ tek kişidedir.Bu nedenle sorumluluk paylaşımını değerlendirirken yalnızca kimin hangi işi yaptığına bakmak yeterli olmayabilir. İşlerin düşünülmesi, planlanması ve takip edilmesi sürecinin nasıl dağıldığı da önemlidir.Sürekli Hatırlatan Kişi Olmak Neden Yorucudur?Bir ilişkide aynı kişinin sürekli hatırlatma yapması zamanla yorucu bir döngüye dönüşebilir. Başlangıçta basit bir rica olarak görülen durum, tekrarlandıkça ilişkinin işleyişini etkileyebilir.Örneğin bir partner, diğerinden ortak bir sorumluluğu yerine getirmesini ister. İş yapılmadığında yeniden hatırlatır. Bir süre daha bekledikten sonra konuyu tekrar gündeme getirir. Sonunda işi kendisi tamamlar. Böylece sorumluluk yerine getirilmiş olsa da sürecin takibi yine aynı kişinin üzerinde kalır.Bu döngü tekrarlandığında hatırlatan kişi yalnızca yapılacak işleri değil, diğer partnerin sorumluluklarını da takip etmek zorunda hissedebilir. Bir süre sonra neyin eksik olduğunu düşünmek, hatırlatma yapmak ve işlerin tamamlanmasını beklemek günlük yaşamın sürekli bir parçasına dönüşebilir.Üstelik hatırlatma davranışı ilişkinin iletişim biçimini de değiştirebilir. Sorumluluklarını takip etmeyen partner, kendisine sürekli bir şey söylendiğini veya eleştirildiğini düşünebilir. Hatırlatan partner ise aynı konuyu defalarca dile getirmek zorunda kaldığı için anlaşılmadığını hissedebilir.Böylece taraflardan biri daha fazla hatırlatırken diğeri kendisini daha fazla baskı altında hissedebilir. Hatırlatan kişi sesini yükselttiğinde sorun iletişimin tonuna kayabilir ve başlangıçta konuşulması gereken sorumluluk paylaşımı arka planda kalabilir.Burada önemli olan, her hatırlatmanın veya her iş bölümünün sorunlu olduğu sonucuna varmak değildir. İlişkilerde zaman zaman birbirinden yardım istemek ve bazı sorumlulukları hatırlatmak doğaldır. Güçlük, sorumlulukların düzenli olarak aynı kişide toplanması ve bu düzenin taraflardan birinin sürekli takip etmesine bağlı hâle gelmesiyle ortaya çıkabilir.Eşitsiz Emek Zamanla İlişkide Nasıl Bir Etki Yaratır?Bir partnerin sürekli planlayan, düşünen ve takip eden kişi olması zaman içinde farklı duygulara yol açabilir. Başlangıçta yalnızca yorgunluk olarak hissedilen durum, zamanla kırgınlığa, yalnızlık hissine veya ilişkideki emeğin karşılıklı olmadığı düşüncesine dönüşebilir.Örneğin bir kişi, partnerinin yapılacakları kendiliğinden fark etmesini bekliyor olabilir. Onun hatırlatılmadan sorumluluk almasını, ortak yaşamı düşünmesini ve ihtiyaçları birlikte takip etmelerini istiyor olabilir. Ancak her defasında kendisinin konuyu gündeme getirmesi gerektiğinde şu düşünce ortaya çıkabilir: “Bunu da ben düşünmesem hiç yapılmayacak.”Bu düşünce yalnızca belirli bir işin tamamlanmamasıyla ilgili değildir. Kişi, ortak yaşamı sürdürme sorumluluğunun kendisine bırakıldığını düşünüyor olabilir. Bu da ilişkide birlikte hareket etme ve dayanışma hissini zayıflatabilir.Diğer taraftan, daha az sorumluluk üstlenen partner bu durumu aynı şekilde yorumlamayabilir. Kendisinden istenen işleri yaptığını, elinden gelen katkıyı sunduğunu veya karşı tarafın beklentilerinin kendisi için yeterince açık olmadığını düşünebilir. Böyle bir durumda iki kişi aynı ilişki düzenini farklı biçimlerde deneyimliyor olabilir.Bir taraf için temel mesele kendiliğinden sorumluluk alınmaması iken diğer taraf için sorun, ne yapması gerektiğinin sürekli söylenmesi olabilir. Her iki taraf da kendi açısından anlaşılmadığını hissettiğinde tartışmalar giderek görevlerin kendisinden uzaklaşarak kimin daha fazla emek verdiği üzerine yoğunlaşabilir.Bu nedenle sorumluluk paylaşımındaki güçlüğü yalnızca bir tarafın daha fazla iş yapması üzerinden değerlendirmek eksik kalabilir. Tarafların emek, sorumluluk, destek ve adalet kavramlarına ne anlam verdiklerini de anlamak gerekir.Her İki Tarafın Adil Bulduğu Bir Paylaşım Nasıl Oluşturulabilir?Sorumlulukların adil paylaşılması, her işin mutlaka yarı yarıya bölünmesi anlamına gelmez. Çiftlerin çalışma saatleri, sağlık durumları, kişisel koşulları ve günlük sorumlulukları farklı olabilir. Bazı dönemlerde bir partner daha fazla sorumluluk üstlenirken başka bir dönemde diğer partner daha fazla katkıda bulunabilir.Burada önemli olan, iş bölümünün iki taraf için de anlaşılır, sürdürülebilir ve karşılıklı olarak kabul edilebilir olmasıdır.İlk adım, görünür ve görünmeyen sorumlulukları birlikte değerlendirmek olabilir. Günlük yaşamda yapılması gerekenleri listelemek, bunların kim tarafından başlatıldığını, planlandığını ve takip edildiğini görmeyi kolaylaştırabilir. Böylece daha önce fark edilmeyen bir emek paylaşımı da görünür hâle gelebilir.İkinci adım, beklentileri açık biçimde konuşmaktır. Bir partner, diğerinin ihtiyaçları kendiliğinden fark etmesini bekleyebilir. Diğer partner ise kendisinden açıkça istenmeyen bir şeyin sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini düşünmeyebilir. Bu farklılıkları konuşmak, tarafların birbirlerinden ne beklediğini anlamalarına yardımcı olabilir.Ancak burada çözümün bütün sorumlulukları bir partnerin belirleyip diğerine dağıtması olmadığını da unutmamak gerekir. Bir kişi her işin planını yapmaya ve diğerine ne yapacağını söylemeye devam ediyorsa zihinsel yük yine aynı kişide kalabilir. Daha dengeli bir paylaşımda her iki partner de belirli sorumlulukların yalnızca uygulanmasından değil, gerektiğinde fark edilmesinden ve takip edilmesinden de sorumlu olur.Son olarak, sorumluluk paylaşımının değişmez bir düzen olmak zorunda olmadığı kabul edilebilir. İş yoğunluğu, maddi koşullar veya yaşamın farklı dönemleri iş bölümünü değiştirebilir. Önemli olan, bu değişikliklerin konuşulabilmesi ve bir tarafın sürekli olarak bütün yükü üstlenmek zorunda kalmamasıdır.Sorumluluk Paylaşımı Psikolojik Danışmanlık Sürecinde Nasıl Ele Alınır?Sorumluluk dağılımı konusunda yaşanan güçlükler bazen çiftlerin kendi aralarında konuşarak çözebilecekleri farklılıklardan kaynaklanabilir. Ancak konu tekrar tekrar tartışmaya dönüşüyor, taraflardan biri kendisini sürekli yalnız veya anlaşılmamış hissediyor ya da konuşmalar herhangi bir değişiklik yaratmıyorsa profesyonel destek almak değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir.Çiftlerle yürütülen psikolojik danışmanlık sürecinde öncelikle sorunun nasıl ortaya çıktığı ve ilişkinin günlük işleyişinde nasıl sürdüğü anlaşılmaya çalışılır. Hangi sorumlulukların kim tarafından üstlenildiği kadar, tarafların bu iş bölümüne hangi anlamları yüklediği de ele alınır.Örneğin bir partner için kendiliğinden sorumluluk alınması, önemsenmenin ve dayanışmanın göstergesi olabilir. Diğer partner ise bir görev açıkça paylaşılmadığında o konuda kendisinden beklenti olduğunu fark etmeyebilir. Bu farklılıklar konuşulmadığında taraflar birbirlerinin davranışlarını kendi bakış açıları üzerinden yorumlayabilir. Bir taraf ilgisizlik hissettiği için daha fazla hatırlatma yaparken diğer taraf eleştirildiğini düşündüğü için geri çekilebilir.Danışmanlık sürecinde bu etkileşim örüntüsünü fark etmek, çiftlerin birbirlerini suçlamadan yaşadıkları güçlüğü konuşabilmeleri açısından önemlidir. Bunun yanında sorumlulukların nasıl dağıtıldığı, hangi beklentilerin açıkça ifade edilmediği ve mevcut iş bölümünün iki tarafın ihtiyaçlarını ne ölçüde karşıladığı birlikte değerlendirilebilir.Gerektiğinde çiftler, günlük sorumlulukları daha görünür hâle getirmek, görevlerin yalnızca yapılmasını değil planlanmasını ve takip edilmesini de paylaşmak veya tartışmalar sırasında ihtiyaçlarını daha açık ifade etmek gibi somut değişiklikler üzerinde çalışabilir. Amaç, taraflardan birini haklı ya da haksız ilan etmek değil; ilişkinin işleyişini anlamak ve her iki kişinin de katkı sunabileceği daha sürdürülebilir bir düzen geliştirmektir.Elbette her ilişkideki sorumluluk sorunu aynı değildir. Bazı durumlarda beklentilerin netleştirilmesi yeterli olabilirken bazı durumlarda uzun süredir devam eden iletişim örüntülerinin, kırgınlıkların veya ilişki içindeki güç dengesinin daha ayrıntılı ele alınması gerekebilir. Bu nedenle sürecin, çiftin yaşadığı güçlüğe ve ihtiyaçlarına göre şekillenmesi önemlidir.Bir ilişkide sorumluluk paylaşımını yeniden değerlendirmek, yalnızca kimin daha fazla iş yaptığını hesaplamak değildir. Aynı zamanda ortak yaşamın yükünü kimin düşündüğünü, planladığını ve takip ettiğini fark etmektir. Çünkü birlikte olmak, her işi eşit sayıda yapmak anlamına gelmese de ortak yaşamın sorumluluğunu birlikte üstlenebilmek anlamına gelir.Bazen ilişkideki yorgunluk, yapılacak işlerin çokluğundan değil, bütün bu işleri düşünen ve takip eden kişinin hep aynı kişi olmasından kaynaklanır. Bu görünmeyen emeği fark etmek ve açıkça konuşabilmek, daha dengeli bir ilişki kurmanın önemli adımlarından biridir.

Koşullu-Koşulsuz SevgiKlinik odasında danışanlarımdan en sık duyduğum cümlelerden biridir: “Ben onu hiçbir koşul öne sürmeden, tamamen olduğu gibi sevmiştim; o ise beni terk etti / bana zarar verdi.”Büyüme çağımızdan beri kulaklarımıza fısıldanan, filmlerin, dizilerin ve masalların bize ezberlettiği en büyük yalanlardan biridir "koşulsuz sevgi". Hiçbir şart sunulmadan, hiçbir bedel ödemeden, sadece var olduğumuz için birileri tarafından kusursuzca sarıp sarmalanacağımız inancıyla büyütülürüz. Hepimiz içten içe, hatalarımızla, dağınıklığımızla, kaprislerimizle biri tarafından "hiç değiştirilmeden" kabul edilmeyi hayal ederiz.Peki, yetişkinlerin dünyasına adım attığımızda gerçekle karşılaşınca ne olur? Hayatın en sert ama en şifalı yüzleşmelerinden biri şudur: Yetişkin ilişkilerinde "koşulsuz sevgi" diye bir şey yoktur; olamaz da.Sevgi, doğası gereği her zaman bir karşılıklılığa, bir dengeye ve görünmez bir "alışverişe" dayanır. Bu gerçeği yok saymak, insanı hayat boyu tükenmişlikten tükenmişliğe, zehirli ilişkilerden hayal kırıklıklarına sürükler."Koşul" Dediğimiz Şey Aslında Nedir?Birine "Seni koşulsuz seviyorum" dediğimizde bile, arka planda zihnimiz sessiz ama çok net sözleşmeler imzalar. Günlük hayatta "koşul" kelimesi kulağa biraz çıkarcı veya soğuk gelebilir. Oysa ilişkilerin ayakta kalabilmesi için bu şartlar adeta oksijen gibidir.Buradaki koşul; paraya, mala mülke ya da büyük başarılara bağlı olmak zorunda değildir. Çoğu zaman çok daha insani, çok daha temel kurallardır: “Bana temel düzeyde saygı duyduğun, değer verdiğim şeyleri ezmediğin sürece seni severim.” “Kriz anlarında kaçmak yerine masada kalabildiğinde, derdimi dinlemeye niyet ettiğinde sana bağlanabilirim.” “Bana bilerek, isteyerek ve sistematik olarak zarar vermediğin, ruhumu incitmediğin sürece bu bağ sürer.”Görüldüğü gibi, sevginin yaşayabilmesi ve insanın kendi benliğini koruyabilmesi için tarafların birbirine sunduğu temel insani çizgiler vardır. Bu çizgiler ortadan kalktığında, yani karşımızdaki insan bize aktif olarak zarar vermeye başladığında bile "Ama ben onu koşulsuzca seviyorum" diyerek kalmaya devam etmek bir erdem değil, insanın kendine yapabileceği en büyük haksızlıktır.İlişkilerdeki Gizli Alışveriş: Duygusal Ticaret Değil, Vefa Dengesiİnsan ilişkileri, en saf ve en temiz halinde bile karşılıklı bir alışveriştir. Bunu soğuk bir ticaret gibi değil, bir vefa ve özen dengesi olarak okumalıyız. Bir ilişkiye kalbimizi, zamanımızı ve emeğimizi yatırırken ruhsal olarak bir karşılık bekleriz:1. Görülmek ve Duyulmak: Karşımızdakinin gözünde var olduğumuzu, kıymetli olduğumuzu hissetmek.2. Güven ve Sığınak: En yorgun, en kırılgan anımızda sırtımızı yaslayabileceğimiz bir omuz bulmak.3. Karşılık (Vefa): Verdiğimiz sevginin ve gösterdiğimiz özenin en azından bir tebessümle, bir vefayla ya da benzer bir çabayla karşılanması.Eğer bir ilişkide trafik hep tek taraflı akıyorsa —yani bir taraf sürekli veren, fedakarlık yapan, alttan alan; diğeri ise sadece alan, talep eden ama hiçbir şey vermeyen konumundaysa— o ilişkideki sevgi bir süre sonra ruhsal bir yaraya dönüşür. Sağlıklı bir bağ, tek taraflı köleliklerle değil, dengeli bir "al-ver" döngüsüyle ayakta kalır."Koşulsuz Sevgi" Masalının Bize Kestiği Ağır FaturaPiyasada pompalanan o "koşulsuz sevgi" safsatası, insanlara çok ağır bir ruhsal fatura keser. Kişi; kendisini üzen, sınırlarına saygı duymayan, hatta psikolojik ya da fiziksel olarak hırpalayan bir ilişkide kalmaya devam eder ve kendi kendine şunu söyler: "Gerçek sevgi koşulsuzdur, demek ki ben yeterince sabırlı değilim, onu bu haliyle de sevebilmeliyim."İşte bu masal, iyi niyetli insanları zehirli ilişkilerin çekim alanına sokar. Oysa insan, koşullu bir varlıktır. Tahammül sınırımız, sabrımız, ruhsal kapasitemiz vardır. Sevgi; her şeye körü körüne göz yumma saflığı değil, "Ben de buradayım, benim de insani şartlarım var" diyebilme cesaretidir.Sevginin koşullu olduğunu kabul etmek onu küçültmez; aksine onu bilinçli, yetişkin ve değerli kılar. Koşul koyabilmek; insanın kendi sınırlarına sahip çıkabilmesi, "Benim de huzurum, ruh sağlığım ve güvenliğim bu ilişkinin en az senin kadar önemli bir parçasıdır" diyebilmesidir.Masallardaki o dağları deviren, her türlü haksızlığa boyun eğen "koşulsuz" mitleri bir kenara bırakalım. Kendi sınırlarını bilen, karşısındakinden özen talep eden ve bu insani şartlar altında el ele yürüyebilen iki gerçek insan olabilmek bütün mesele budur. Çünkü ruhsal özgürlük, her şeyi sineye çekmekte değil; neyi kabul edip neye "buraya kadar" diyeceğini bilmekte gizlidir.📚 Kaynakça ve Okuma Önerileri Fromm, Erich. (1956). Sevme Sanatı (Çev. Sururi Baykal). Payel Yayınları.(Sevginin pasif bir duygu değil, aktif bir çaba, sorumluluk ve karşılıklı bir emek olduğunu anlamak için başucu eseridir.) Yalom, Irvin D. (1989). Aşkın Yanılsamaları (Çev. Funda Başaran). Ayrıntı Yayınları.(İlişkilerde aradığımız kurtarıcılık, koşulsuzluk ve gerçek dışı beklentilerin insan ruhundaki yansımalarını hikayeleştiren psikolojik bir çalışmadır.) Gottman, John & Silver, Nan. (2015). Evliliği Sürdürmek İçin Yedi İlke (Çev. K. Atbaşoğlu). Varlık Yayınları.

Bir işe başlarsın, birkaç dakika sonra aklına yapman gereken başka bir şey gelir. Mevcut işi bitirmeden diğerine geçer, onun ortasında bir mesajı yanıtlar, ardından daha önce ertelediğin başka bir sorumluluğu hatırlarsın. Bir süre sonra günün büyük bir kısmını farklı işlerle ilgilenerek geçirdiğini fark edersin. Ancak akşam olduğunda, sabah tamamlamayı planladığın işin hâlâ beklediğini görürsün. Üstelik yalnızca o iş değil, gün içinde başladığın başka görevler de yarım kalmıştır.Böyle bir günün sonunda insanın aklından genellikle benzer düşünceler geçer: Neden hiçbir şeye doğru düzgün odaklanamıyorum? Bütün gün uğraştığım hâlde neden istediğim kadar ilerleyemiyorum? Daha planlı olsam veya kendimi biraz daha zorlasam bunların hepsini tamamlayabilir miydim?Bu soruların cevaplarını yalnızca disiplin eksikliğinde aramak, yaşanan güçlüğün önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir. Çünkü bir işi tamamlamakta zorlanmak her zaman çalışmak istememekle ilgili değildir. Bazen dikkatin çok fazla görev arasında bölünmesi, bazen zorlayıcı bir işe başlamanın yarattığı belirsizlik, bazen de sürekli yeni uyaranlarla karşılaşmak bu döngünün oluşmasına katkıda bulunabilir.Üstelik bu durumun yorucu tarafı yalnızca işlerin yarım kalması değildir. Bir görevden diğerine geçmek, ne yapacağını yeniden belirlemek, nerede kaldığını hatırlamak ve zihnini tekrar aynı konuya yönlendirmek de çaba gerektirir. Gün boyunca hareket hâlinde olsan bile bu çabanın tamamı, gerçekten ilerlemek istediğin işlere yansımayabilir.Zamanla kişi, yaptığı işlerin sayısından çok tamamlayamadıklarına odaklanmaya başlayabilir. Gün içinde birçok sorumluluğu yerine getirmiş olsa bile aklında kalanlar, yetişmeyen işler ve yarım bırakılan görevler olur. Bu da bir sonraki güne daha fazla işi yetiştirme isteğiyle başlamasına, fakat çalışma biçimi değişmediğinde benzer bir döngüyü yeniden yaşamasına neden olabilir.Bir İşten Diğerine Geçmek Bize Ne Sağlıyor?Bir işi yarıda bırakıp başka bir işle ilgilenmenin her zaman aynı nedeni yoktur. Bazen gerçekten daha acil bir sorumluluk ortaya çıkar. Bazen bir bildirim dikkatimizi dağıtır. Bazen de üzerinde çalıştığımız görev zorlaştığında başka bir işle uğraşmak daha kolay ve rahatlatıcı görünür.Örneğin bir sunum hazırlaman gerektiğini düşün. Konuyu araştırman, bilgileri düzenlemen ve bunları anlaşılır bir anlatıma dönüştürmen gerekiyor. Ancak nereden başlayacağını bilemediğinde sunum üzerinde çalışmak zorlayıcı gelebilir. Bu sırada e-postalarını kontrol etmek veya masanı düzenlemek çok daha kolay görünür. Üstelik bu işleri yaptığında gerçekten bir şeyleri tamamlamış olursun. Dolayısıyla kendini tamamen boş durmuş gibi hissetmezsin.Buradaki güçlük, yaptığın diğer işlerin gereksiz olması değildir. Sorun, daha zorlayıcı olan görevin sürekli olarak daha kolay görevlerle yer değiştirmesidir. Böylece gün boyunca meşgul kalabilir, ancak ilerlemek istediğin konuda somut bir aşama kaydedemeyebilirsin.Bazı görevler hızlı sonuç verirken bazıları uzun süre çaba göstermeyi gerektirir. Kısa sürede tamamlanan bir işi bitirmek, ilerlediğimizi görmemizi sağlar. Buna karşılık uzun bir projede harcadığımız emek hemen görünür bir sonuç vermeyebilir. Bu nedenle kişi farkında olmadan tamamlanması daha kolay işlere yönelebilir.Bu davranış tekrarlandığında kısa vadede rahatlatıcı görünen tercih, uzun vadede daha fazla baskı yaratabilir. Ertelenen görevler birikmeye başlar, teslim tarihleri yaklaşır ve kişi yetiştiremediği işler nedeniyle kendisini daha fazla zorlamaya çalışır. Artan baskı, zorlayıcı görevleri daha da göz korkutucu hâle getirebilir. Böylece başlangıçta küçük görünen bir dikkat dağılması, zamanla işlerin sürekli yarım kaldığı bir döngüye dönüşebilir.Her Düşünceyi Hemen Eyleme Dönüştürmek Zorunda DeğilizBir işe odaklanmaya çalışırken aklımıza başka sorumlulukların gelmesi oldukça doğaldır. Çalışırken marketten alınacakları hatırlayabilir, yanıtlamamız gereken bir mesajı düşünebilir veya ertesi gün yapacağımız bir görüşmeyi planlamaya başlayabiliriz. Bu düşünceler ortaya çıktığında onları unutmamak için hemen harekete geçme ihtiyacı duyabiliriz.Ancak bir şeyi hatırlamak, onu o anda yapmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.Aklımıza gelen her görevi hemen yerine getirmeye çalıştığımızda mevcut işimizi tekrar tekrar bırakabiliriz. Bunun yerine yapılacakları kısa bir listeye kaydetmek, dikkatimizi mevcut görevde tutmamıza yardımcı olabilir. Böylece hem diğer sorumluluklarımızı unutmamak için bir yöntem geliştirmiş hem de her düşüncenin çalışma düzenimizi değiştirmesini önlemiş oluruz.Benzer biçimde, telefon bildirimleri ve açık uygulamalar da dikkatin farklı yönlere kaymasına neden olabilir. Bir mesajı kontrol etmek yalnızca birkaç saniye sürse bile sonrasında ne yaptığımızı yeniden hatırlamamız gerekebilir. Özellikle düşünme ve planlama gerektiren işlerde bu geçişler, çalışmanın akışını kesintiye uğratabilir.Elbette her kesintiyi ortadan kaldırmak mümkün değildir. Günlük yaşamda telefon görüşmeleri, beklenmedik sorumluluklar ve başkalarının talepleri olabilir. Buradaki amaç kesintisiz bir yaşam düzeni kurmak değil, kontrol edebildiğimiz kesintileri azaltmak ve dikkatimizi yeniden toplamak için kendimize alan açmaktır.Daha Fazla Çabalamak Yerine Nasıl İlerleyebiliriz?Sürekli bir işten diğerine geçiyorsak ilk adım, kendimizi daha fazla zorlamak değil, bu davranışın hangi durumlarda ortaya çıktığını fark etmek olabilir. Hangi görevlerde dikkatimizi daha kolay kaybediyoruz? Bir işi yarıda bıraktığımızda genellikle ne yapmaya başlıyoruz? Zorlandığımızda mı başka bir işle ilgileniyoruz, yoksa çevremizdeki uyaranlar mı bizi daha sık bölüyor?Bu sorulara verilen yanıtlar, hangi değişikliklerin işe yarayabileceğini anlamamızı kolaylaştırır.Öncelikle gün içinde ilerlemek istediğimiz bir veya iki önemli görev belirleyebiliriz. Yapılacaklar listesindeki bütün maddeleri aynı anda tamamlamaya çalışmak yerine, hangi işin öncelikli olduğunu netleştirmek dikkatimizi yönlendirmemize yardımcı olabilir. Bu, diğer sorumlulukları görmezden gelmek anlamına gelmez. Yalnızca günün hangi noktasında neye odaklanacağımızı belirlememizi sağlar.İkinci olarak, büyük görevleri küçük adımlara ayırabiliriz. Örneğin bir raporu tamamlamak yerine önce başlıklarını oluşturmayı, ardından ilk bölümü yazmayı hedefleyebiliriz. Böylece nereden başlayacağımızı düşünerek zaman kaybetmek yerine doğrudan uygulanabilir bir adım atabiliriz.Üçüncü olarak, çalışma sırasında aklımıza gelen diğer işleri hemen yapmak yerine not edebiliriz. Bu yöntem özellikle bir şeyi unutacağımızdan endişelendiğimizde işe yarayabilir. Not aldığımız göreve daha sonra geri dönebileceğimizi bilmek, mevcut işimizi sürdürmemizi kolaylaştırabilir.Son olarak, bir görevden diğerine geçmek zorunda kaldığımızda işe nasıl geri döneceğimizi de planlayabiliriz. Çalışmayı bırakmadan önce nerede kaldığımızı ve sıradaki adımın ne olduğunu kısaca yazmak, yeniden başladığımızda aynı noktaya ulaşmak için harcayacağımız çabayı azaltabilir.Bu önerilerin amacı her gün kusursuz bir plan uygulamak değildir. Bazen işler planlandığı gibi ilerlemeyebilir ve bazı görevler ertesi güne kalabilir. Önemli olan, her yarım kalan işi kişisel bir başarısızlık olarak değerlendirmek yerine neyin işe yaradığını ve hangi koşullarda zorlandığımızı anlayabilmektir.Günün Sonunda Yalnızca Yarım Kalanlara BakmamakAkşam olduğunda tamamlanamayan işlere odaklanmak kolaydır. Özellikle yapılacaklar listesi uzunsa gün boyunca yapılanları gözden kaçırabiliriz. Ancak yalnızca biten işlerin sayısına bakmak da yeterli değildir. Bazı görevler daha fazla düşünme, karar verme veya hazırlık gerektirebilir. Bu nedenle ilerlemeyi değerlendirirken yalnızca sonuçlara değil, kaydedilen aşamalara da bakmak önemlidir.Günün sonunda kendimize birkaç soru sorabiliriz: Bugün hangi işte ilerleme kaydettim? Dikkatimi en çok ne böldü? Hangi görevi sürekli erteledim ve bunun nedeni ne olabilir? Yarın çalışma biçimimde değiştirebileceğim küçük bir şey var mı?Bu sorular, kendimizi suçlamak yerine davranışlarımızı gözlemlememize yardımcı olabilir. Belki de daha fazla zamana değil, daha net bir başlangıç noktasına ihtiyacımız vardır. Belki de aynı anda üstlenmeye çalıştığımız görevlerin sayısını azaltmak veya çalışma sırasında dikkatimizi bölen unsurları düzenlemek daha işlevsel olacaktır.Dikkati sürdürme ve işleri organize etme güçlüğü uzun süredir devam ediyor, farklı yaşam alanlarını etkiliyor ve günlük sorumlulukları yerine getirmeyi belirgin biçimde zorlaştırıyorsa bu durumun daha ayrıntılı değerlendirilmesi de yararlı olabilir. Çünkü benzer davranışlar farklı nedenlerle ortaya çıkabilir ve yalnızca dışarıdan görülen davranışa bakarak tek bir açıklamaya ulaşmak mümkün değildir.Gün boyunca sürekli bir şeylerle meşgul olup hiçbir şeyi tamamlayamamak, mutlaka daha fazla çalışmamız gerektiğini göstermez. Bazen asıl ihtiyaç, dikkatimizi hangi durumlarda kaybettiğimizi anlamak, görevlerimizi daha yönetilebilir hâle getirmek ve enerjimizi nereye yönlendirdiğimizi fark etmektir.Kendimize yalnızca “Bugün ne kadar iş yaptım?” diye sormak yerine “Bugün enerjimi gerçekten ilerlemek istediğim şeylere ne ölçüde yönlendirebildim?” sorusunu da yöneltebiliriz. Çünkü önemli olan her an meşgul olmak değil, çabamızın bizim için anlamlı olan işlerde ilerlememize yardımcı olabilmesidir.

Tahtın BedeliHayatımızın bir döneminde hepimiz o büyüleyici hissi yaşamışızdır. Karşımıza öyle biri çıkar ki, onun attığı her adım bir pusula, kurduğu her cümle kanun gibi gelmeye başlar. Öyle bir yere koyarız ki o insanı; sıradan bir insan olmaktan çıkar, adeta hayatımızın merkezindeki tapınağın tek tanrısı haline gelir. Peki, bizler neden karşımızdakini bir "ilah" koltuğuna oturtma ihtiyacı duyarız? Ve o ilahın gölgesinde yaşamaya başladığımızda, kendi içimizde nasıl bir yangın çıkarırız? Gelin, bu hayranlık ve teslimiyet sarmalına birlikte bakalım.O Taht Neden Kurulur?Aslında hikaye çok eskilerden başlar. Çocukken anne babamızı dünyayı kurtaran, her şeyi bilen, kusursuz dev varlıklar olarak görürüz. Büyüdüğümüzde bu çocukluk özlemi kaybolmaz; sadece şekil değiştirir.Hayatta kendimizi eksik, yetersiz ya da biraz kaybolmuş hissettiğimizde, bu boşluğu dolduracak dışarıdan bir kahraman ararız. Karşımızdaki insana olağanüstü özellikler atfederiz: "O çok akıllı, o çok güçlü, o ne derse en iyisini bilir." Onu ilahlaştırmak, aslında kendi içimizdeki güvensizlikleri ve korkuları örtmenin en konforlu yoludur. Çünkü direksiyona kusursuz olduğuna inandığımız birini geçirdiğimizde, sorumluluktan da kaçmış oluruz.İlahın Gücünden Etkilenmek: Kendi Sesini Kısma HaliBirini ilahlaştırmaya başladığınız an, ilişkideki denge altüst olur. Artık iki eşit insan yoktur; biri tapınılan, diğeri ise onun lütfedeceği biricik sevgiyi veya onayı bekleyen bir kul haline gelmiştir.O "ilah" konumundaki kişinin gücünden etkilenmek, zamanla kendi benliğinizi kaybetmenize yol açar: Onun beğenmediği kıyafetleri giymemeye, sevmediği şeyleri hayatınızdan çıkarmaya başlarsınız. Kendi fikirleriniz, arzularınız ve sınırlarınız buharlaşır; çünkü onun rızası sizin için hayatta kalma meselesi haline gelmiştir. O övdüğünde dünyalar sizin olur, ama yüzünü biraz astığında ya da eleştirdiğinde kendinizi boşlukta, yok olmuş gibi hissedersiniz.Kendi İçimizdeki Çatışmalar: Tahttakinin Düşüşü ve Vicdan Azabıİşte asıl kopuş ve içsel savaş tam da burada başlar. Bir insanı ilahlaştırmanın faturası çok ağırdır ve bu fatura ruhunuza kesilir. İçeride kıyasıya yaşanan o çatışmalar şunlardır:1. Hayranlık ve Öfke Arasındaki Sıkışmışlık: Karşınızdakini kusursuz bir ilah yaptığınızda, onun yaptığı en ufak bir hata (örneğin size kırıcı bir şey söylemesi veya sıradan bir insan gibi bencilce davranması) içinizde büyük bir hayal kırıklığı yaratır. Ama ona kızamazsınız; çünkü ilahlar hata yapmaz! Bu öfkeyi içinize atar, kendi kendinizi suçlarsınız: "O kusursuz, sorun bende, demek ki ben yeterince iyi değilim."2. Özgürlük ile Güvenlik Çatışması: Bir yandan o güçlü figürün kanatları altında güvende hissetmek istersiniz, diğer yandan kendi benliğinizin boğulduğunu, nefessiz kaldığınızı fark edersiniz. İçinizdeki bir ses "Buradan kaç, kendi hayatını geri al" diye bağırırken, diğer ses "O olmadan hiçbir şey yapamazsın" diye korkutur.3. Yerle Bir Etme Dürtüsü (Devalüasyon): Büyü bozulup da o ilahın aslında etten kemikten, hataları ve korkuları olan sıradan bir insan olduğunu anladığınız an, bu kez sarkaç tersine döner. Onu tahttan indirip yerin dibine sokmak, suçlamak istersiniz. İçinizdeki bu ani geçiş (bir gün tapıp ertesi gün nefret etme hali) ruhunuzu darmadağın eder.Tapınaktan İnmek ve Gerçek Bağ KurmakHani hep derler ya; "Kimseyi dinden imandan edecek kadar büyütmeyin" diye. İlişkilerde de birini ilahlaştırmak, o ilişkiyi daha baştan çıkmaza sokmaktır. Çünkü gerçek sevgi ve bağ, iki kusurlu insanın yan yana durabilmesiyle mümkündür.Karşınızdakinin tahtını yıkmak ilk başta korkutucu gelebilir; sanki bütün zemin ayaklarınızın altından kayacakmış gibi hissedersiniz. Ancak o tahtı yıktığınızda fark edersiniz ki; ihtiyacınız olan şey dışarıdan gelen ilahi bir güç değil, kendi ayaklarınızın üzerinde durabilme cesaretidir.Gerçek aşk; tapınakta kul olmayı değil, iki eşit insan olarak göz göze bakabilmeyi seçtiğinizde başlar.Kaynakça ve Okuma Önerileri Fromm, Erich. (1956). Sevme Sanatı (Çev. Sururi Baykal). Payel Yayınları.(İnsanın kendi gücünü ve üretkenliğini dışarıdaki bir figüre devrederek yabancılaşmasını ve "putlaştırma" eğilimini anlamak için temel bir eserdir.) Freud, Sigmund. (1914). Narsisizm Üzerine ve Schreber Vakası (Çev. Emre Kapkın). Yapı Kredi Yayınları.(Bireyin kendi ideal benlik tasvirini ve tümgüçlülük arzusunu dışarıdaki bir nesneye yansıtma mekanizmasını açıklar.) Kohut, Heinz. (1971). Kendiliğin Çözümlenmesi: Psikanalizin Kişilik Bozukluklarının Narsisistik Tedavisine Katkısı (Çev. Cem Atbaşoğlu). Metis Yayınları.(Erken dönemdeki tümgüçlü ebeveyn fantezilerinin ve yetişkinlikteki idealizasyon ile aynalanma ihtiyaçlarının psikanalitik temellerini inceler.) Lacan, Jacques. (1966). Yazılar (Écrits) (Seçilmiş metinler ve "Büyük Öteki" kavramı üzerine derlemeler).(İnsanın kendi eksikliğini kapatmak için karşısındakine "tamlık" ve mutlak otorite (Büyük Öteki) atfetme dinamiklerini ele alır.) Yalom, Irvin D. (1992). Nietzsche Ağladığında (Çev. Alev Türker). Ayrıntı Yayınları.(İlişkilerdeki güç dengesizliklerini, hayranlık ve hayal kırıklığı sarmalını edebi bir dille gözler önüne seren psikolojik bir romandır.)

Erteleme davranışı çoğu zaman dışarıdan bakıldığında basit bir zaman yönetimi problemi gibi görünür. Yapılması gereken bir iş vardır, kişi bunun farkındadır ama yine de başlamaz. Bazen son ana kadar bekler, bazen daha kolay ve kısa işlerle oyalanır, bazen de “birazdan başlayacağım” diyerek saatleri geçirir. Ardından yetişmeyen işler, suçluluk, stres ve kendine kızma gelir. Fakat erteleme çoğu zaman yalnızca tembellik ya da disiplin eksikliğiyle açıklanabilecek kadar basit değildir.Bir işi ertelediğimizde kısa vadede çoğu zaman bir rahatlama hissederiz. Yapılması gereken şey gözümüzün önünden çekilmiş olur. Zor bir e-postayı yazmak, sınava çalışmaya başlamak, bir raporu hazırlamak ya da uzun süredir konuşulması gereken bir konuyu ele almak yerine daha kolay bir şeye yönelmek anlık olarak iyi gelebilir. İşte ertelemenin kaçınma döngüsüyle ilişkili kısmı tam burada başlar.Kişi zorlayıcı bulduğu bir göreve yaklaştığında kaygı, sıkıntı, yetersizlik hissi, başarısızlık korkusu ya da baskı yaşayabilir. Bu duygular rahatsız edici olduğunda görevden uzaklaşmak kısa süreli bir rahatlama sağlar. Beyin de bu rahatlamayı fark eder. Böylece “zorlanıyorum → uzaklaşıyorum → rahatlıyorum” döngüsü güçlenir.Bu nedenle erteleme davranışı bazen kişinin işi yapmak istememesinden değil, işin onda uyandırdığı duygudan kaçınmaya çalışmasından kaynaklanır.Örneğin bir öğrenci ders çalışmayı erteliyor olabilir çünkü konu ona çok zor geliyordur. Bir çalışan rapora başlayamıyor olabilir çünkü yaptığı işin yeterince iyi olmayacağından korkuyordur. Bir başkası önemli bir telefon görüşmesini günlerce erteleyebilir çünkü karşı taraftan nasıl bir tepki alacağını bilmiyordur. Bu örneklerin her birinde davranış aynı görünür: görev ertelenir. Fakat altında yatan neden farklı olabilir.Mükemmeliyetçilik de erteleme davranışını besleyen önemli etkenlerden biridir. Kişi bir işe “iyi yapmak” yerine “kusursuz yapmak” zorundaymış gibi yaklaşıyorsa başlamak giderek zorlaşabilir. Çünkü görev yalnızca tamamlanması gereken bir iş olmaktan çıkar ve kişinin yeterliliğini kanıtlaması gereken bir sınava dönüşür.Bu durumda kişi “tam olarak hazır olduğumda başlarım”, “daha doğru bir zamanda yapmalıyım” ya da “önce her şeyi planlamalıyım” diye düşünebilir. Fakat mükemmel başlangıç koşulları çoğu zaman gelmez. Sonuç olarak kişi başlamadığı için kendisini daha da yetersiz hisseder.Ertelemenin bir diğer nedeni, görevin zihinde olduğundan daha büyük hale gelmesidir. Bir iş ne kadar uzun süre ertelenirse kişi o işle ilgili daha fazla düşünmeye başlar. Yapılacak iş değişmez ama zihinsel yükü büyür. Başlangıçta yarım saat sürebilecek bir görev, günlerce düşünüldüğünde çok daha zor ve yorucu görünmeye başlayabilir.Bu durum özellikle belirsiz görevlerde sık görülür. “Projeyi hazırla”, “evi toparla”, “tez yaz” ya da “başvuruları tamamla” gibi geniş görevler beynin nereden başlayacağını belirlemesini zorlaştırabilir. Görev ne kadar belirsizse kişi o kadar fazla zihinsel enerji harcar ve başlama ihtimali azalabilir.Erteleme davranışı bazen duygusal yorgunlukla da ilişkilidir. Uzun süredir yoğun bir tempoda yaşayan, sürekli sorumluluk taşıyan veya yeterince dinlenemeyen biri görevlerini ertelediğinde bunu hemen “tembellik” olarak yorumlayabilir. Oysa bazen sorun motivasyon eksikliğinden çok kapasitenin dolmuş olmasıdır.Bu noktada kişinin kendisine “Gerçekten yapmak istemiyor muyum, yoksa şu anda bunu yapacak zihinsel enerjim mi yok?” diye sorması önemlidir.Ertelemenin zorlayıcı taraflarından biri de suçluluk döngüsüdür. Kişi işi ertelediği için rahatlar, ardından zaman geçtikçe suçluluk hissetmeye başlar. Suçluluk arttıkça görev daha tehditkâr hale gelir. Görev tehditkâr hale geldikçe kişi yeniden uzaklaşır. Böylece erteleme davranışı yalnızca işi geciktirmez, kişinin kendiyle ilişkisini de zorlaştırabilir.“Ben zaten hiçbir şeyi zamanında yapamıyorum”, “yine beceremedim” ya da “neden böyleyim?” gibi düşünceler sıklaşabilir. Bu tür genellemeler kişinin motivasyonunu artırmak yerine azaltabilir. Çünkü görev artık yalnızca yapılması gereken bir şey değildir; kişinin kendisiyle ilgili olumsuz bir kanıta dönüşür.Kaçınma döngüsünü fark etmek, erteleme davranışını anlamada önemli bir adımdır. Bunun için kişinin yalnızca “neyi erteliyorum?” sorusuna değil, “başlamayı düşündüğüm anda ne hissediyorum?” sorusuna da bakması gerekir.Kaygı mı geliyor? Sıkıntı mı? Başarısızlık korkusu mu? Bunalmışlık mı? Belirsizlik mi? Eleştirilme ihtimali mi?Çünkü çoğu zaman kişi görevi değil, görevin yarattığı duyguyu ertelemeye çalışır.Erteleme davranışıyla başa çıkarken görevi küçültmek oldukça işlevsel olabilir. “Bu işi bitireceğim” yerine “ilk on dakikasına başlayacağım” demek, zihindeki baskıyı azaltabilir. Amaç görevi bir anda tamamlamak değil, kaçınma döngüsünü kıracak kadar küçük bir hareket başlatmaktır.Aynı şekilde görevin ilk adımını netleştirmek de önemlidir. “Sunumu hazırla” yerine “dosyayı aç ve ilk başlığı yaz” gibi somut bir başlangıç, belirsizliği azaltır.Bazı kişiler için zamanlayıcı kullanmak, kısa çalışma aralıkları belirlemek veya görevleri günün daha enerjik olunan saatlerine koymak faydalı olabilir. Ancak bu teknikler, ertelemenin altında yatan duygusal nedeni fark etmeden kullanıldığında bazen yetersiz kalabilir.Örneğin kişi mükemmeliyetçilik nedeniyle erteliyorsa yalnızca takvim yapmak sorunu tamamen çözmeyebilir. Benzer şekilde başarısızlık korkusu yoğun olan biri için “daha disiplinli ol” yaklaşımı suçluluğu artırabilir.Erteleme davranışı uzun süredir tekrar ediyor, kişinin eğitimini, iş hayatını, ilişkilerini veya günlük sorumluluklarını belirgin şekilde etkiliyorsa bu döngüyü daha yakından ele almak faydalı olabilir.Terapi sürecinde kişinin hangi görevleri daha çok ertelediği, ertelemeden hemen önce hangi düşüncelerin ve duyguların ortaya çıktığı ve kaçınmanın kısa vadede ne sağladığı birlikte incelenebilir. Böylece davranış yalnızca “yapmıyorum” düzeyinde değil, işleviyle birlikte anlaşılabilir.Örneğin kişi hata yapmaktan korktuğu için mi erteliyor, yoksa görevin büyüklüğü karşısında mı donuyor? Başlamak yetersizlik hissini mi tetikliyor? Başarılı olması halinde beklentilerin artacağından mı endişeleniyor? Yoksa uzun süredir taşıdığı yük nedeniyle gerçekten dinlenmeye mi ihtiyaç duyuyor?Bu ayrımlar önemlidir. Çünkü aynı erteleme davranışı farklı kişilerde farklı nedenlerle ortaya çıkabilir ve çözüm yolu da buna göre değişebilir.Terapide amaç kişiyi sürekli üretken hale getirmek değildir. Daha çok, kişinin zorlayıcı duygular ortaya çıktığında otomatik olarak kaçınmak yerine o duygularla kalabilmesi, görevleri daha gerçekçi değerlendirebilmesi ve kendi kapasitesine uygun hareket edebilmesi desteklenebilir.Erteleme davranışı çoğu zaman “başlamak istememek” gibi görünür. Oysa bazen asıl mesele, başlamanın kişide uyandırdığı rahatsızlıktan uzaklaşmaya çalışmaktır. Bu döngü fark edildiğinde kişi kendisini suçlamak yerine neyi korumaya çalıştığını anlamaya başlayabilir. Ve çoğu zaman değişim, tam da bu noktada başlar.