İyi Bir Terapist Nasıl Seçilir? İlk Seanstan Önce Bilmeniz Gerekenler

Terapiye başlamaya karar vermek başlı başına bir adım. Ardından gelen soru da çoğu zaman en zorlayıcısı oluyor: "Peki kime gideceğim?" Profiller birbirine benziyor, unvanlar karışık, yaklaşımların adları yabancı. Üstelik yanlış kişiyi seçip zaman ve para kaybetme kaygısı da işin içinde.

Bu yazıda bir terapisti seçerken nelere bakabileceğinizi, ilk görüşmede hangi soruları sorabileceğinizi ve "bu kişiyle devam etmeli miyim?" sorusunu nasıl değerlendirebileceğinizi adım adım ele alıyoruz. Amaç "en iyi terapisti" bulmak değil, sizin için uygun olanı bulmak.

1. Neden "uygun terapist" bu kadar önemli?

Psikoterapi araştırmalarında en tutarlı bulgulardan biri, danışan ile terapist arasındaki çalışma ilişkisinin (literatürde "terapötik ittifak") sonuçla bağlantılı olması. 295 bağımsız çalışmayı ve 30 binden fazla danışanı kapsayan bir meta-analiz, bu ilişki ile terapiden elde edilen fayda arasında tutarlı ve olumlu bir bağ buldu. Bu bağ farklı ölçüm yöntemlerinde ve farklı değerlendirenlerde de benzer çıktı.

Terapötik ittifak üç şeyden oluşur: hedefler üzerinde anlaşmak, bu hedeflere nasıl çalışılacağı konusunda uzlaşmak ve aradaki güven bağı. Yani iyi bir terapist yalnızca bilgili biri değil, sizinle birlikte çalışabildiğiniz biridir. Bu yüzden seçim yaparken hem yetkinliğe hem de uyuma bakmak gerekir. Aşağıdaki bölümler önce elle tutulur ölçütlerle başlıyor, ardından uyumu nasıl değerlendirebileceğinize geçiyor. Hepsini bir kontrol listesi gibi düşünmek zorunda değilsiniz; size en çok takılan noktalardan başlayabilirsiniz.

2. Önce yetkinlik: unvan, eğitim ve deneyim

İlk eleme oldukça somut bilgilerle yapılabilir. Bir profili incelerken şunlara bakabilirsiniz:

• Unvan ve eğitim: Lisans ve varsa yüksek lisans ya da doktora eğitiminin hangi alanda alındığı. Türkiye'de "klinik psikolog" unvanı yasada tanımlıdır ve klinik psikoloji alanında lisansüstü eğitim gerektirir. "Psikoterapist" unvanının ise ayrı bir yasal düzenlemesi yoktur; bu yüzden kişinin hangi temel eğitimi aldığına bakmak önemlidir.
• Terapi eğitimi ve süpervizyon: Belirli bir yaklaşımda (ör. bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, EMDR) aldığı eğitimler ve bu eğitimlerin süpervizyonlu olup olmadığı.
• Çalıştığı alanlar ve yaş grupları: Yetişkin, ergen, çocuk, çift ya da aile. Herkes her alanda çalışmaz; bunu açıkça belirtmek de bir yetkinlik işaretidir.
• Deneyim: Sizin yaşadığınıza benzer konularla ne kadar çalıştığı.

Psikolog, psikiyatrist ve psikolojik danışman arasındaki farklardan emin değilseniz, önce Psikolog, Psikiyatrist, Psikolojik Danışman: Kime Gitmeliyim? yazımıza göz atabilirsiniz. İlaç değerlendirmesi ve tanı gerektiren durumlarda bir psikiyatriste başvurmak gerekir.

3. Sonra yaklaşım: hangi terapi yöntemi?

Terapi yaklaşımlarının adları ilk bakışta kafa karıştırabilir. Her yaklaşımın ayrıntısını bilmeniz gerekmez; ama birkaç basit soru işinizi kolaylaştırır:

• Daha yapılandırılmış, ödevli ve belirli hedeflere odaklı bir çalışma mı istiyorsunuz, yoksa geçmişinizi ve ilişki örüntülerinizi daha geniş bir zamana yayarak konuşmak mı?
• Yaşadığınız sorun için hangi yöntemlerin araştırmalarla desteklendiğini terapiste sorabilirsiniz. Amerikan Psikoloji Derneği (APA) de danışanlara "Hangi yöntemleri kullanıyorsunuz ve bunların benim sorunumda işe yaradığına dair kanıt var mı?" sorusunu sormayı öneriyor.

Yaklaşımı bilmemek bir engel değil. İyi bir terapist size ne yaptığını anlaşılır bir dille anlatabilir ve neden bu yolu önerdiğini açıklayabilir.

Kişisel tercihleriniz de bu denklemin bir parçasıdır. Bazı danışanlar belirli bir cinsiyetten bir terapistle daha rahat konuşabildiğini, bazıları ise kendi kültürel arka planını, inancını, kimliğini ya da yaşam koşullarını tanıyan biriyle çalışmak istediğini söyler. Bu tercihler "seçici olmak" anlamına gelmez; güven bağının kurulmasını kolaylaştıran gerçek ihtiyaçlardır. Profilde bu konularda bilgi yoksa ilk görüşmede sormaktan çekinmeyin.

4. Pratik konular: ücret, saat, online ya da yüz yüze

Terapi bir süreçtir ve sürdürülebilir olması gerekir. Bu yüzden pratik koşullar en az unvan kadar önemlidir:

• Ücret: Seans ücretini ve bunu düzenli olarak karşılayıp karşılayamayacağınızı baştan düşünün.
• Saat ve sıklık: Haftalık mı, iki haftada bir mi? Terapistin uygun saatleri sizin programınıza uyuyor mu?
• Görüşme biçimi: Yüz yüze görüşme için ulaşım süresi, online görüşme için ise sessiz ve rahat konuşabileceğiniz bir alan. İkisini karşılaştırmak isterseniz Online Terapi mi, Yüz Yüze Terapi mi? yazımız yardımcı olabilir.
• İptal kuralları: Son dakika iptallerinde nasıl bir uygulama olduğunu önceden öğrenmek sonradan yaşanabilecek gerginlikleri önler.

5. İlk seansta sorabileceğiniz sorular

İlk görüşme yalnızca terapistin sizi tanıdığı bir görüşme değil; sizin de terapisti tanıdığınız bir görüşmedir. Soru sormak tamamen olağandır. Örneğin:

• Benim yaşadığım konularla daha önce çalıştınız mı?
• Nasıl bir yöntemle çalışıyorsunuz, bir seans nasıl geçiyor?
• Hedeflerimizi nasıl belirleyeceğiz, ilerlemeyi nasıl değerlendireceğiz?
• Gizlilik sınırları neler? Hangi durumlarda bilgi paylaşılabilir?
• Ücret, seans süresi ve iptal kuralları nasıl?

Bu soruların yanıtları kadar, yanıtların nasıl verildiği de önemlidir. Sorularınızın açıklıkla ve savunmaya geçmeden karşılanması iyi bir işarettir.

İlk görüşmede terapistinize sorabileceğiniz beş soru

6. "Bu kişiyle devam etmeli miyim?" İlk birkaç seansta dikkat edilecekler

Terapide rahatsız edici konular konuşulur; bu yüzden her seanstan rahatlamış çıkmanız beklenmez. Ama birkaç seans sonra kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Kendimi dinlenmiş ve anlaşılmış hissediyor muyum?
• Yargılandığımı düşünmeden konuşabiliyor muyum?
• Neye doğru çalıştığımız konusunda ortak bir fikrimiz var mı?
• Bir şey hoşuma gitmediğinde bunu söyleyebiliyor muyum ve bu karşılanıyor mu?

APA de yetkinlik doğrulandıktan sonra belirleyici etkenin, terapistle kendinizi rahat ve güvende hissetmeniz olduğunu vurguluyor. Uyum yoksa bunu önce terapistinizle konuşmayı deneyebilirsiniz; iyi bir terapist bu geri bildirimi çalışmanın bir parçası olarak ele alır. Yine de uyum sağlanamıyorsa başka bir uzmana geçmek bir başarısızlık değildir. Terapinin ne kadar sürebileceğine dair beklentiler için Terapi Kaç Seans Sürer? yazımıza bakabilirsiniz.

7. Dikkat edilmesi gereken uyarı işaretleri

Aşağıdaki durumlar, başka bir uzman aramayı düşünmeniz için yeterli nedendir:

• Kesin sonuç ya da "şu kadar seansta tamamen geçer" gibi garantiler verilmesi.
• Gizliliğin özensiz ele alınması, başka danışanlardan tanınabilir biçimde söz edilmesi.
• Sınırların belirsizleşmesi: arkadaşlık, iş ilişkisi ya da seans dışı kişisel talepler.
• Sorularınızın geçiştirilmesi, eğitim ve unvan bilgilerinin açıkça paylaşılmaması.
• Değerlerinizin, kimliğinizin ya da tercihlerinizin küçümsenmesi.Terapistle devam kararında iyi işaretler ve uyarı işaretleri

8. Seçimi kolaylaştıran kısa bir yol haritası

Tüm bu ölçütler bir arada düşünüldüğünde karar vermek yorucu görünebilir. Süreci birkaç adıma bölmek işinizi kolaylaştırır:

• Neye ihtiyacınız olduğunu birkaç cümleyle yazın. "Son aylarda işte çok gerginim ve uyuyamıyorum" gibi kısa bir tarif, hangi alanda çalışan bir uzmana bakacağınızı netleştirir.
• Pratik sınırlarınızı belirleyin. Ödeyebileceğiniz ücret aralığı, uygun gün ve saatler, online ya da yüz yüze tercihiniz.
• İki ya da üç aday belirleyin. Profillerinde unvan, eğitim ve çalışma alanları sizin ihtiyacınızla örtüşen uzmanları seçin. Tek bir adaya bağlı kalmamak, uyum olmadığında yeniden en baştan başlamanızı önler.
• İlk görüşmeyi bir tanışma olarak düşünün. Sorularınızı önceden not alın. Görüşmeden sonra kendinizi nasıl hissettiğinizi birkaç satırla yazmak, karar verirken işinize yarar.
• Kararı birkaç seansa yayın. İlk seans çoğu zaman tanışma ve bilgi toplama ile geçer. Uyumu değerlendirmek için kendinize genellikle birkaç seanslık bir süre tanımak daha gerçekçidir.

Bu süreçte kararsız kalmanız da olağandır. Terapiye başlamakta zorlanan pek çok kişi için en büyük engel "doğru kişi" arayışının sonsuza kadar uzaması olur. Yetkinliği doğrulanmış bir uzmanla başlamak ve uyumu süreç içinde konuşmak, çoğu zaman beklemekten daha fazla şey kazandırır.

9. Ne zaman profesyonel destek almalı?

Terapist seçimi zaman alabilir; ama bazı durumlar beklemeye uygun değildir. Günlük işlerinizi sürdürmekte zorlanıyorsanız, uyku ve iştahınız uzun süredir belirgin biçimde değiştiyse, yoğun kaygı ya da çökkünlük haftalardır sürüyorsa, bir uzmana ulaşmayı ertelememek iyi olur. "Mükemmel" uzmanı bulana kadar beklemek yerine yetkin bir uzmanla başlayıp uyumu süreç içinde değerlendirebilirsiniz.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden en yakın acil servise başvurun ya da 112'yi arayın.

Planda'da uzmanların profillerinde unvan, eğitim ve çalışma alanlarını inceleyebilir, size uygun olanı seçip uygun saatlerine göre randevu talep edebilirsiniz: Planda uzmanları. İlk adıma dair diğer sorularınız için Psikoloğa Gitmeden Önce Bilmeniz Gereken 7 Şey yazımızı da okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E. ve Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. Society for the Advancement of Psychotherapy özeti
• American Psychological Association. How to choose a psychologist. apa.org
• 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, Ek Madde 13.