Duygusal Okuryazarlık: Ne Hissettiğinizi Adlandırabilmek Neden Önemli?

"Nasılsın?" sorusuna çoğumuz "iyiyim" ya da "idare eder" diye cevap veririz. Kötü bir günün sonunda ise kendimize söylediğimiz şey genellikle "berbatım" olur. Oysa "berbat" hissettiğimiz o anda içimizde hayal kırıklığı, kıskançlık, yorgunluk, utanç ya da yalnızlık gibi birbirinden çok farklı duygular olabilir. Ne hissettiğimizi daha net adlandırabilmek, o duyguyla ne yapacağımızı bilmeyi de kolaylaştırır. Bu yazıda duygusal okuryazarlığın ne olduğunu, araştırmaların bu konuda ne söylediğini ve bu beceriyi günlük hayatta nasıl geliştirebileceğinizi ele alıyoruz.
1. Duygusal okuryazarlık nedir?
Duygusal okuryazarlık, kendi duygularınızı fark edebilmeniz, onları ayırt edebilmeniz ve kelimelere dökebilmenizdir. Bir metni okuyabilmek için harfleri tanımak gerektiği gibi, duyguları anlamak için de onları birbirinden ayırabilmek gerekir.
Psikoloji araştırmalarında bu becerinin bir yönü duygu ayrıştırma ya da duygusal ayrıntı düzeyi (İngilizcesiyle emotion differentiation veya emotional granularity) olarak adlandırılır. Kashdan, Barrett ve McKnight'ın 2015'te Current Directions in Psychological Science dergisinde yayımlanan derlemesinde bu kavram, duygusal deneyimleri genel ifadeler yerine ince ayrıntılarla algılayıp kelimelere dökebilme becerisi olarak tanımlanır.
2. "Kötüyüm" ile "hayal kırıklığına uğradım" arasındaki fark
Aynı akşamı iki farklı şekilde anlatmayı düşünün:
- Genel ifade: "Bugün çok kötüyüm."
- Ayrıntılı ifade: "Toplantıda fikrim dikkate alınmadığı için hayal kırıklığına uğradım ve biraz da kırıldım."
İlk cümle bir durumu bildirir, ikincisi ise bir yön gösterir. "Kötüyüm" dediğinizde ne yapacağınız belirsiz kalır. "Fikrim dikkate alınmadı, kırıldım" dediğinizde ise ihtiyacınızı görmek kolaylaşır: Belki fikrinizi tekrar ifade etmek, belki güvendiğiniz biriyle konuşmak, belki de yalnızca kendinize biraz anlayış göstermek.
Benzer bir ayrım şu örneklerde de görülebilir:
- "Stresliyim" yerine "Yetiştiremeyeceğim diye endişeliyim" ya da "Bunaldım, mola istiyorum."
- "Sinirliyim" yerine "Haksızlığa uğradığımı hissediyorum" ya da "Sınırım aşıldı."
- "Canım sıkkın" yerine "Kendimi yalnız hissediyorum" ya da "Özledim."
Sık karıştırılan duygu çiftleri
Bazı duygular birbirine o kadar yakın durur ki gündelik dilde aynı kelimeyle anılır. Oysa aralarındaki farkı görmek, neye ihtiyaç duyduğunuzu anlamanıza yardımcı olabilir:
- Korku ve kaygı: Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5, korkuyu gerçek ya da algılanan yakın bir tehdide verilen duygusal tepki, kaygıyı ise gelecekteki bir tehdidin beklentisi olarak tanımlar. Yolda üzerinize gelen bir araba korku yaratır. Yarınki sunumun kötü geçeceği düşüncesi ise daha çok kaygıdır.
- Suçluluk ve utanç: Psikolog June Tangney'in çalışmalarında suçluluk daha çok yapılan bir davranışa ("Kötü bir şey yaptım"), utanç ise benliğin tamamına ("Ben kötü biriyim") odaklanan bir duygu olarak ele alınır. Suçluluk çoğu zaman özür dilemeye ve onarmaya yöneltirken, utanç daha çok savunmaya geçme, saklanma ya da başkalarını suçlama eğilimiyle birlikte görülebilir.
- Yorgunluk ve bıkkınlık: Bedeniniz dinlenmeye ihtiyaç duyduğunda hissettiğiniz yorgunluk ile yaptığınız işin size anlamsız gelmesinden doğan bıkkınlık farklı çözümler isteyebilir. Birinde uyku iyi gelirken, diğerinde bir değişiklik ya da ara vermek gerekebilir.
Duyguyu daha ayrıntılı adlandırmak, ihtiyacınızı görmeyi kolaylaştırabilir
3. Araştırmalar ne diyor?
Duyguları ayırt edebilmek ve baş etme
Kashdan ve arkadaşlarının derlemesine göre duygularını daha ayrıntılı ayırt edebilen kişiler, yoğun sıkıntı anlarında aşırı alkol tüketimi, saldırganlık ya da kendine zarar verme gibi zararlı baş etme yollarına daha az başvuruyor. Aynı derlemede, olumsuz duyguları ayırt etmekte zorlanmanın kaygı ve depresyonla ilişkili olduğu belirtiliyor. Bu bulgular ilişkiyi gösteriyor, neden-sonuç ilişkisini değil. Yani duygu kelime dağarcığını genişletmenin tek başına bir sorunu çözeceğini söylemek doğru olmaz.
Duyguyu adlandırmak beyinde ne değiştiriyor?
UCLA'dan Matthew Lieberman ve ekibinin 2007'de Psychological Science dergisinde yayımladığı çalışmada 30 katılımcı, beyin görüntüleme (fMRI) cihazındayken duygusal yüz ifadelerine baktı. Katılımcılar bazen yüzdeki duyguyu iki kelimeden biriyle ("öfkeli" ya da "korkmuş" gibi) adlandırdı, bazen de yüze uygun ismi seçti. Duygu adlandırılırken amigdala adı verilen ve tehdit algısıyla ilişkili bölgenin etkinliği daha düşüktü. Sağ ventrolateral prefrontal kortekste ise etkinlik arttı. Araştırmacılar bu bulguyu, duyguyu kelimeye dökmenin duygusal tepkiyi yatıştırmaya yardımcı olabileceği şeklinde yorumladı.
Bu çalışma küçük bir örneklemle ve laboratuvar ortamında yapıldı. Yine de "duyguya ad koymak" fikrinin neden pek çok terapi yaklaşımında yer aldığını anlamak için iyi bir başlangıç noktası sunuyor.
4. Duygularımızı adlandırmakta neden zorlanırız?
- Öğrenilmiş sessizlik: Çocuklukta "ağlama", "abartma" ya da "kızma" gibi mesajlarla büyümek, bazı duyguları fark etmeyi bile zorlaştırabilir.
- Sınırlı kelime dağarcığı: Gündelik dilde çoğu zaman "iyi", "kötü", "stresli" gibi birkaç geniş kelimeyle yetiniriz.
- Hız ve meşguliyet: Gün içinde durup "şu an ne hissediyorum?" diye sormaya pek fırsat bulamayız.
- Bastırma alışkanlığı: Rahatsız edici duyguları görmezden gelmek kısa vadede kolay gelir ama onları tanımayı zorlaştırır. Bu konuyu Duygularımı neden bastırıyorum? yazımızda ayrıca ele almıştık.
Bazı kişiler için duyguları tanımak ve tarif etmek belirgin şekilde zordur. Psikolojide bu durum aleksitimi olarak anılır. Aleksitimi bir tanı değil, bir kişilik özelliği olarak ele alınır ve bir uzmanla birlikte değerlendirilmesi en doğrusudur.
5. Duygusal okuryazarlığı geliştirmek için 5 adım
Duyguları adlandırmak, pratikle gelişen bir beceridir. Aşağıdaki adımlar başlangıç için fikir verebilir:
- Durun ve sorun: Gün içinde birkaç kez kendinize "Şu an ne hissediyorum?" diye sorun. Cevap "bilmiyorum" olsa bile sormak bir adımdır.
- Bedeninize bakın: Duygular çoğu zaman bedende önce fark edilir: Sıkışan bir göğüs, kasılan omuzlar, düğümlenen bir mide. Bu ipuçlarını not edin.
- Kelimeyi inceltin: "Kötüyüm" yerine daha ayrıntılı bir kelime arayın. Hayal kırıklığı mı, kırgınlık mı, utanç mı, yorgunluk mu?
- Birden fazla duyguya izin verin: Aynı anda hem sevinç hem kaygı hissedebilirsiniz. Birini seçmek zorunda değilsiniz.
- Kısa notlar alın: Akşamları günün öne çıkan bir duygusunu ve onu neyin tetiklediğini iki cümleyle yazın. Zamanla tekrarlayan örüntüleri fark edebilirsiniz.
Bu adımlar duyguları "düzeltmek" için değil, onları tanımak içindir. Bir duyguyu adlandırmak onu yok etmez, ama onunla nasıl ilişki kuracağınızı seçmenizi kolaylaştırabilir.
Duyguları tanımaya yönelik beş pratik adım6. İlişkilerde duygusal okuryazarlık
Ne hissettiğinizi bilmek, onu başkalarına anlatmayı da kolaylaştırır. "Beni hiç dinlemiyorsun" gibi suçlayıcı bir cümle yerine "Anlattığımda telefona baktığını görünce önemsenmediğimi hissettim" demek, karşınızdakinin savunmaya geçmeden sizi duymasına yardımcı olabilir. Duygularını tanıyan kişi, karşısındakinin duygularını da daha kolay merak eder. Duygusal zekâ konusundaki bu yazımız da ilginizi çekebilir.
7. Ne zaman profesyonel destek almalı?
Duyguları adlandırmakta zorlanmak herkesin zaman zaman yaşadığı bir durumdur. Ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmanla konuşmak faydalı olabilir:
- Uzun süredir ne hissettiğinizi anlayamıyor, kendinizi "boş" ya da "hissiz" hissediyorsanız,
- Yoğun duygular sizi sık sık bunaltıyor ve onlarla baş etmek için size zarar veren yollara başvuruyorsanız,
- Duygularınızı ifade edememek ilişkilerinizde ya da işinizde tekrarlayan sorunlara yol açıyorsa,
- Kaygı ya da çökkünlük hissi günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa.
Terapide duyguları güvenli bir ortamda tanımak, adlandırmak ve onlarla yeni bir ilişki kurmak üzerine çalışmak mümkündür. Yetişkin danışmanlığı hakkında bilgi alabilir ya da uzmanlarımızı inceleyebilirsiniz. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden en yakın acil servise başvurun ya da 112'yi arayın.
8. Sık sorulan sorular
Duygusal okuryazarlık ile duygusal zekâ aynı şey mi?
Tam olarak değil. Duygusal okuryazarlık, duyguları fark etme ve adlandırma becerisine odaklanır. Duygusal zekâ ise bunun yanında duyguları yönetmeyi ve başkalarının duygularını anlamayı da kapsayan daha geniş bir kavram olarak kullanılır.
Duygularımı adlandırınca daha mı iyi hissederim?
Araştırmalar duyguyu kelimeye dökmenin duygusal tepkiyi yatıştırmaya yardımcı olabileceğini düşündürüyor. Ancak bu her zaman anında bir rahatlama anlamına gelmez. Bazen bir duyguyu tanımak, önce onu daha net hissetmek demektir.
Bu beceri sonradan geliştirilebilir mi?
Evet. Duyguları fark etme ve adlandırma, pratikle güçlenebilen bir beceri olarak ele alınıyor. Günlük kısa notlar ve terapi bu konuda destek olabilir.
Kaynaklar
- Kashdan, T. B., Barrett, L. F. ve McKnight, P. E. (2015). Unpacking emotion differentiation: Transforming unpleasant experience by perceiving distinctions in negativity. Current Directions in Psychological Science, 24(1). APS
- Lieberman, M. D. vd. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5). ScienceDaily özeti
- American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), Kaygı Bozuklukları bölümü giriş metni.
- Tangney, J. P. ve Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press. Ayrıca: APA, Speaking of Psychology — June Tangney ile suçluluk ve utanç üzerine. apa.org
Kategoriler
Bu konuda destek alın
Yazının konusuyla çalışan uzmanları inceleyip online veya yüz yüze randevu alabilirsiniz.

